U bent hier

De Limburgse opgave voor kerkenvisies

In Limburg zijn het laatste halfjaar veel gemeenten aan de slag gegaan met een kerkenvisie. Wat typeert de Limburgse opgave en wat zijn de uitdagingen? Fenna Bekkers van de Provincie Limburg en Freya Pijnenborg van de Vereniging Kleine Kernen Limburg lichten toe.

Bovenstaande afbeelding: Kasteel Borgharen in Maastricht (Foto: Provincie Limburg)

De Provincie Limburg is al in 2016 gestart met een provinciaal kerkenprogramma voor restauratie en neven-/herbestemming voor kerken. Daarin werkt de provincie samen met gemeenten, kerkgenootschappen, eigenaren van kerkgebouwen en lokale instanties en vele vrijwilligers. De provincie stelt binnen deze collegeperiode ruim € 9 miljoen ter beschikking voor religieus erfgoed in Limburg.

Hoe kijken jullie tegen de kerkenvisies aan?

Bekkers: ‘Limburg kent veel kerken, basilieken en een grote hoeveelheid en verscheidenheid aan kruisen en kapellen. Dit erfgoed is sfeerbepalend voor onze provincie. Maar doordat de katholieke geloofsbelijdenis afneemt, is beleid en financiële ondersteuning nodig. Het instrument van de kerkenvisie zien wij als een aanvulling op onze provinciale projectmatige aanpak. Het geeft ons onder andere nog beter inzicht in de lokale situatie, zoals leegstand, organisaties, samenwerkingsstructuren en draagvlak. Er zijn nu 22 Limburgse gemeenten aan de slag gegaan met het opstellen van een kerkenvisie. We stimuleren andere gemeenten om ook deel te nemen!’

Hoe pakken de gemeenten in Limburg de kerkenvisie aan?

Bekkers: ‘De deelnemende Limburgse gemeenten hebben besloten om hierin gezamenlijk op te trekken. Ze overleggen met elkaar over de aanpak en delen hun ervaringen en beleidsvisies. De twee centrumgemeenten Roermond en Weert, die al eerder waren begonnen met hun kerkenvisie, hebben hierin een voorbeeldfunctie voor de andere gemeenten. Het provinciale Steunpunt Archeologie en Monumenten vervult een ondersteunende rol voor de gemeenten.’

Hebben jullie als provincie daar nog een rol in?

Bekkers: ‘Ja, op verzoek van gemeenten faciliteren wij sinds een aantal jaren de regionale beleidsplatforms erfgoed. Binnen deze platforms hebben gemeenten afgesproken om op verbindende beleidsthema’s de samenwerking te zoeken. Zo ook bij het opstellen van kerkenvisies. We hebben het opstellen van kerkenvisies via de beleidsplatforms geagendeerd en gestimuleerd.’

De Vereniging Kleine Kernen Limburg (VKKL) ondersteunt een netwerk van 350 leden, die zich in kleinere groepen sterk maken voor de leefbaarheid in hun eigen buurt of dorp.

Hoe is de VKKL betrokken bij de kerkenvisies?

Pijnenborg: ‘De missie van VKKL is om samen te werken aan krachtige en vitale gemeenschappen. Daar past het idee van een kerkenvisie goed bij. De collectieven die onze leden vormen maken optimaal gebruik van in de gemeenschap aanwezige kennis, ervaring en infrastructuur. Voor ons is het nu de uitdaging om in de totstandkoming van die kerkenvisies, de stem van de inwoners gehoord te laten worden. We zijn daarom beschikbaar voor onze leden met kennis en een uitgebreid netwerk.’

Hoe delen jullie de kennis over kerkenvisies?

Pijnenborg: ‘We hebben een aantal bijeenkomsten georganiseerd, samen met het bisdom Roermond een brochure ontwikkeld en vele kennismakingsgesprekken gevoerd. Onze ervaring is dat bewoners niet alleen gehoord willen worden, maar ook graag een prominente rol wensen bij het opstellen van een kerkenvisie. Wij agenderen en faciliteren hen hierin vooral.’

Kun je een voorbeeld geven van hoe dat in de praktijk werkt?

Pijnenborg: ‘Een voorbeeld komt uit het zuidelijkste puntje van Limburg. De kartrekker van een bewonersinitiatief kwam naar één van onze bijeenkomsten en ging met de brochure in de hand in gesprek met de pastoor. Aan de ene kant gaven dorpsbewoners aan behoefte te hebben aan een ontmoetingspunt en aan de andere kant staat er een kerk die hiervoor geschikt gemaakt zou kunnen worden. De adviseurs van VKKL ondersteunen door te klankborden. En wij zetten het eigen netwerk in om duidelijk te krijgen of het idee al dan niet haalbaar is.’

Hoe belangrijk is het om bewoners te betrekken bij een kerkenvisie?

Pijnenborg: ‘Bewoners vinden iets van kerkgebouwen; ze zijn hét beeldbepalende gezicht van veel dorpen. Gemeenten die al aan de slag zijn met het opstellen van een kerkenvisie, erkennen dat de sluiting van een kerkgebouw veel reacties losmaakt bij inwoners. De vraag “hoe inwoners te betrekken is voor een goed gedragen kerkenvisie cruciaal. En dat gaat verder dan alleen de bewoners informeren. De inwoners zien de kerk zowel letterlijk als figuurlijk als een centraal punt van hun leefomgeving. Een Limburgs landschap zonder kerken is voor velen bijna niet denkbaar.’

Tot Cultuurhuis Landgraaf herbestemde voormalige Familiekerk (voor en na restauratie).
Tot Cultuurhuis Landgraaf herbestemde voormalige Familiekerk

Geslaagde kerkbestemmingsprojecten in Limburg:

  • De kerk in Vredepeel die verkleind is en nu deels gemeenschapshuis is en voor het andere deel nog steeds als kerk functioneert;
  • De tot Cultuurhuis Landgraaf omgebouwde Familiekerk in de Schaesbergse wijk Lichtenberg;
  • Het Zorghuis O.L. Vrouw, dat in het voormalige kerkgebouw van Kunrade is ondergebracht. Zie hiervoor ook: ‘Als alle kerkbesturen zo proactief aan de slag gingen, zou het goedkomen met de kerken in Limburg’;
  • De St. Nicolaaskerk in Meijel, waarvan de toren toegankelijk is gemaakt ter versterking van de toeristisch-recreatieve functie van het kerkgebouw;
  • De voormalige Gemmakerk in de Sittardse wijk Sanderbout, een gemeentelijk monument, dat is omgebouwd tot het multifunctioneel centrum “Onger de 2 tores”;
  • De Norbertuskerk van Horst aan de Maas, die de nieuwe bestemming van basisschool “De Twister” en ontmoetingscentrum voor de wijk heeft gekregen.
  • De voormalige OL Vrouwekerk van altijd durende bijstand in Kerkrade-west die met en voor de buurt is getransformeerd tot gemeenschapshuis ’t Westhoes.

Reacties