U bent hier

Grenzen overstijgen

Het Katholiek Documentatie Centrum en het Instituut voor Oosters Christendom organiseerden de workshop Migrantenkerken en Kerkgebouwen. Tijdens deze tweede bijeenkomst van het programma Netwerk Religieus Erfgoed kwamen diverse sprekers aan het woord. Een verslag.

Door Anneloes van Kuijk, Projectleider Internationale Diversiteit bij het Katholiek Documentatie Centrum, Foto: Russisch-Orthodoxe parochie Heilige Tichon (zie ook: Orthodox Nijmegen)

Orthodoxen, oosters-katholieken, migrantenparochies en expatgemeenschappen: steeds meer Nederlandse kerken huisvesten geloofsgemeenschappen met buitenlandse wortels. Of zouden dat kunnen doen. Zo komen andere talen en culturen in de kerk, andere manieren van vieren en van ‘kerk zijn’. En misschien ook een andere kijk op ‘religieus erfgoed’.

Dit was onderwerp van gesprek tijdens de tweede bijeenkomst van het Netwerk Religieus Erfgoed, op 24 november. Met veertig deelnemers was de online ‘zaal’ goed gevuld. De uitwisseling tussen starters en experts, tussen onderzoekers en mensen uit de praktijk, tussen theologen en erfgoeddeskundigen bleek een uitstekende manier om van elkaar te leren.

Term migrantentkerken dekt de lading niet

Waar iedereen het bij voorbaat over eens was: ‘migrantenkerken’ is een term die de lading niet dekt. De samenstelling van het panel liet dat al zien. De Russisch-Orthodoxe kerk (Michaël Bakker) is al sinds het begin van de negentiende eeuw in Nederland gevestigd. En de leden van de Caribische gemeenschappen (Ludwina van der Mijden) en van de katholiek-Byzantijnse groepen (Paul Brenninkmeijer) zijn evenmin ‘migranten’ te noemen. Madelon Grant van belangenorganisatie Samen Kerk in Nederland spreekt daarom liever van ‘internationale kerken’. Het Katholiek Documentatie Centrum (KDC), een van de organisatoren van de workshop, gebruikt de term ‘internationale diversiteit’. Het KDC richt zich namelijk niet alleen op de geloofsgemeenschappen, maar ook op de maatschappelijke organisaties die eraan gelieerd zijn, zoals liturgische koren en bedevaartorganisaties.

Hoezo ontkerkelijking?

Een eerste misverstand in de erfgoedwereld is dat ontkerkelijking in Nederland heel algemeen is. Integendeel, stelt Madelon Grant. Internationale kerken zijn juist groeiend en bloeiend, en vaak op zoek naar geschikte gebedsruimte. In Rotterdam overstijgt de vraag naar kerkruimte zelfs het aanbod. De partijen weten elkaar echter maar moeilijk te vinden en het blijft puzzelen naar de vraag waarom dat zo is.

Erfgoed in goede handen

De kansen liggen namelijk voor het grijpen. De verhalen van de panelleden laten zien hoe kerkgebouwen, de ruimte en de inventaris soepel van denominatie kunnen wisselen. Soms met eenvoudige aanpassingen. De gebrandschilderde ramen van de Amsterdamse Tichelkerk, een gemeentelijk monument, vielen niet in de smaak bij de Orthodoxen en worden met rijstdoek stijlvol aan het oog onttrokken. Priester Paul Brenninkmeijer schuift na de viering gewoon de iconenstandaards opzij, om plaats te maken voor het drumstel van de protestantse Filipijnse groep die erna komt.

Erfgoed is verleden, heden én toekomst

Al deze materialen zijn dus nog volop in gebruik. En dat is meteen de reden waarom het vaak niet als erfgoed wordt gezien, signaleert Anneloes van Kuijk, projectleider Internationale diversiteit bij het KDC. Erfgoed lijkt soms alleen betrekking te hebben op de dingen die voorbij zijn. Maar als je erfgoed ziet als dat deel van de cultuur van een groep dat belangrijk is om door te geven aan volgende generaties, heeft erfgoed ook betrekking op het heden en de toekomst.

Erfgoed reist

Soms ligt die toekomst elders in de wereld. Ludwina van der Mijden vertelt hoe de complete inventaris van een kerk uit bisdom Den Bosch een nieuw leven kon krijgen op Curaçao. Sommige erfgoedprofessionals zien zulk erfgoed met pijn in het hart over de grens verdwijnen, zeker als het niet geregistreerd is. Anderen zien er een mooi voorbeeld van herbestemming in of van internationale solidariteit.

Dynamische verhalen

Wie zich in het erfgoed van migrantengemeenschappen verdiept, ziet hoe erfgoed reist. Door de tijd en over landsgrenzen heen. Het circuleert van hand tot hand, van de ene context naar de andere, en verwijst zo naar velerlei ervaringen en verhalen. Verhalen waarin belangen soms samenkomen, en soms tegenover elkaar komen te staan. Wat des te meer tijdens deze workshop bleek: we hebben elkaar nodig om al die verschillende verhalen te kunnen horen en te kunnen verstaan.

Zie ook: Workshop Migrantenkerken en Kerkgebouwen (YouTube)

In opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft Kaski (onderzoekscentrum religie en samenleving) onderzoek gedaan naar: Wat is het toekomstperspectief van de niet-christelijke geloofsgemeenschappen en hun gebedshuizen? Meer over dit onderzoek en het onderzoeksrapport. En op dit moment is Kaski als vervolg een onderzoek aan het uitvoeren over migrantenkerken. De eerste uitkomsten hierover worden verwacht in april.

Reacties