U bent hier

Stichting Alde Fryske Tsjerken: sterk vangnet voor kerken in Friesland

Foto: Commissaris van de Koning drs. A.A.M. (Arno) Brok wordt beschermheer van de Stichting Alde Fryske Tsjerken (dec. 2019). Bron: RTV NOF

De Stichting Alde Fryske Tsjerken bestaat vijftig jaar. De organisatie, die nu 52 kerken, zeven begraafplaatsen en twee klokkenstoelen bezit, geniet groot vertrouwen in Friesland. Net als Stichting Oude Groninger Kerken is het een sterke provinciale organisatie voor beheer en herbestemming van religieus erfgoed. Wat is het ‘geheim van het noorden’? En welke rol speelt de Stichting bij de ontwikkeling van kerkenvisies door Friese gemeenten?

Het symposium op 20 maart is uitgesteld als gevolg van de maatregelen rond het coronavirus. Ook een deel van de activiteiten van het jubileumjaar de komende tijd gaat niet door. Stichting Alde Fryske Tsjerken wilde tijdens het symposium met donateurs, vrijwilligers, vermogensfondsen en andere partners uit de wereld van het erfgoed het vijftigjarig bestaan vieren. Het uitstel is slikken, zegt waarnemend directeur Gerko Last van Stichting Alde Fryske Tsjerken. ‘Maar het is even niet anders. Gezondheid gaat boven alles. Het symposium verplaatsen we wellicht naar oktober.’

Symbolisch bedrag

Opgericht in oktober 1970, een jaar ná de Stichting Oude Groninger Kerken, streeft de Friese stichting naar het behoud van beeldbepalende kerken. De ontkerkelijking en de eerste leegstand, tekende zich in die tijd af. Naast het herstel en de instandhouding van de kerkgebouwen wil de stichting ook de historische en culturele belangstelling voor de kerken opwekken, door excursies, lezingen, het donateursblad en boeken.

De stichting neemt een kerkgebouw over als eigenaren geen andere mogelijkheden zien om het gebouw zelf te behouden. De eigenaar moet dan wel een bedrag meegeven om het onderhoud de eerste veertig jaren te dekken. Vanaf de overname zorgt de stichting voor het noodzakelijke onderhoud en restauraties aan de kerk. In 1980 had de stichting 25 kerken in eigendom, in 2009 waren dat er 38 en in 2019 52.

Betrouwbaar vangnet

De aankoop van zoveel mogelijk kerken is nadrukkelijk niet het streven van de Stichting Alde Fryske Tsjerken, zegt Gerko Last. ‘We willen een betrouwbaar vangnet zijn voor kerken. In Friesland is een breed gedeeld gevoel dat je bij ons terecht kan als het echt niet meer lukt om de kerk zelf levensvatbaar te houden. We groeien gemiddeld met een kerk per jaar. Onze verwachting is dat dit de komende jaren zo blijft.’

Friesland telt 770 kerken. Hoeveel leegstand er precies is, is onbekend. Last: ‘Uit een inventarisatie en een enquête in 2009 bleek dat er al 220 buitenkerkelijk werden gebruikt. Men vreesde toen dat er nu honderd kerken zouden leegstaan. Zo hard gaat het gelukkig niet. Gemeenten gaan tot het uiterste om de kerk te behouden. Maar als een kerkbestuur merkt dat het aantal kerkgangers te klein is voor bestuurlijke kracht, of de kosten voor onderhoud een probleem worden, dan zoeken ze contact met ons.’
Het eerste dat de stichting doet, is een plaatselijke commissie oprichten die moet bepalen wat er met de kerk moet gebeuren. ‘Wat past er bij dit dorp? Is er behoefte aan een atelier, een ontmoetingsplek, vergaderruimte of een podium?’

Geheim van het noorden

Net als de Stichting Oude Groninger Kerken, is de Stichting Alde Fryske Tsjerken een professionele organisatie met sterke wortels in de regio. Wat is het ‘geheim van het noorden’?  ‘Er zijn nergens in Europa zoveel middeleeuwse kerken als in Groningen en Friesland’, zegt Last. ‘Iedere terp had zijn eigen kerk. Vooral het gebied grenzend aan de Waddenzee heeft een enorme hoeveelheid Romaanse kerkjes. Het is een schat aan erfgoed, en ook een last, in zekere zin.’ De eerste tekenen van leegstand en ontkerkelijking waren in het gebied, met zo’n arsenaal aan kerken, al snel duidelijk, en dat is een eerste verklaring voor de vroege oprichting van beide stichtingen.

Daarnaast ziet Last ook een verklaring in de duidelijke identiteit van de beide provincies. ‘Friesland en Groningen hebben een sterk ontwikkeld provinciegevoel. Je voelt je echt een Fries of Groninger. Het was dus erg logisch om het behoud van de kerken provinciaal te organiseren. Een provincie als Zeeland heeft ook een sterke regionale identiteit, maar daar zijn veel minder kerken.’ 
Doordat zowel de Stichting Oude Groninger Kerken als Stichting Alde Fryske Tsjerken zo vroeg begonnen met hun missie, konden ze in de loop der jaren uitgroeien tot professionele organisaties. De Stichting heeft 4,2 voltijds functies, verdeeld over zeven mensen.

Andere leegstand

Met andere provinciale organisaties, zoals Stichting Oude Gelderse Kerken, Stichting Oude Zeeuwse Kerken, Stichting Oude Hollandse Kerken (Noord- en Zuid-Holland), werkt de stichting samen. Er wordt kennis uitgewisseld. ‘Recent hebben we een organisatiehandboek gemaakt’, zegt Last. ‘Welke stappen moet je zetten als je een kerk overneemt? Hoe ziet de onderhoudscyclus eruit? Dit handboek delen we desgewenst met onze zusterorganisaties.'

‘De problematiek rond leegstand verschilt wel heel erg per provincie’, legt Last uit. ‘Gelderland kent bijvoorbeeld best wat leegstand, maar dat zijn grote, monumentale kerken. Die een nieuwe bestemming geven, brengt heel andere vraagstukken met zich mee. En een verschil is ook dat in andere provincies de organisaties alleen met vrijwilligers werken. Dat maakt onze organisaties minder makkelijk vergelijkbaar.’

Kerkenvisies

Stichting Alde Fryske Tsjerken heeft geen vaste adviserende rol bij de ontwikkeling van kerkenvisies in de provincie, maar biedt wel hulp. ‘We denken mee als een gemeente ons daarvoor benadert’, zegt Last. ‘En we zouden het mooi vinden als gemeenten kerkbesturen, die worstelen met vragen over de toekomst van hun kerk, naar ons zouden doorverwijzen voor advies. En in de gemeente Súdwest-Fryslan, waar een pilot loopt voor de integrale kerkenvisie, schuiven we wel aan bij het overleg, maar tot nu toe alleen omdat we eigenaar zijn van zes kerken in dat gebied. Ik zeg eerlijk: we zouden als stichting graag meer doen en een vaste plek krijgen in de kerkenvisies. Met vijftig jaar ervaring zijn we een logische partner om hierover te adviseren.’

Meer over de Stichting Alde Fryske Tsjerken? De regionale omroep van Friesland maakte een tweeluik voor FryslânDOK over kerken in Fryslân en de rol van de stichting. Hier kun je het eerste deel bekijken.

Reacties