U bent hier

Tracy Metz in gesprek met …..

Samen nadenken over de toekomst van gebedshuizen in Nederland. Communicatie speelt daarin een essentiële rol. Door de media wordt dit maatschappelijke vraagstuk regelmatig opgepakt. Zo maakte het Centrum voor Architectuur en Stedenbouw Tilburg e.o. (CAST) een podcast. Host was Tracy Metz, journalist van het NRC Handelsblad. Zij  schreef er een artikel over.

Afbeeldingen: Tracy Metz

Metz interviewde voor de podcast Jorien Kranendijk, deelprogrammamanager van Toekomst Religieus Erfgoed. Na afloop twitterde Metz hierover: "Voor podcast Bouwstof van @CASTonline sprak ik Jorien Kranendijk van @RCE_erfgoed Toekomst Religieus Erfgoed. Wat doen we met al die duizenden gebedshuizen die weliswaar hun functie hebben verloren, maar niet hun betekenis? PodCAST Bouwstof: Jorien Kranendijk over lege kerken"

- Beluister de podcast via Spotify: Bouwstof#10-HemelseHerbestemming

- Zie ook: Bouwstof - Centrum voor Architectuur en Stedebouw Tilburg e.o. (castonline.nl)

Naar aanleiding van het interview voor de podcast schreef Metz hier onderstaand artikel over.

Auteur : Tracy Metz

“Een kerk meer dan alleen de stenen”

Voor een overtuigde atheïst komt Jorien Kranendijk opmerkelijk vaak in de kerk. Dat komt zo: zij is projectleider van het programma Toekomst Religieus Erfgoed. Dat is onderdeel van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE). “Doel van het programma”, zegt ze, “is toekomstperspectief te bieden aan alle kerken in Nederland.” Ik sprak haar voor Bouwstof, de podcast van het Centrum Architectuur en Stedenbouw Tilburg.

Een hele klus, aangezien er van de 7.110 gebedshuizen in Nederland zeker 1.700 de komende tien jaar op de markt gaan komen. De kerkelijke gemeenten zoeken samen met de burgerlijke gemeenten naar een nieuwe bestemming. De afgelopen drie jaar bood het ministerie van OCW 3 miljoen euro per jaar om tot een ‘kerkenvisie’ te komen. Van alle 352 gemeenten heeft bijna 70 procent (240 gemeenten) daar gebruik van gemaakt.

De mate van leegstand loopt enorm uiteen. In Rotterdam, met 580.000 inwoners de tweede stad van Nederland, zijn van de 158 gebedshuizen nog 128 in gebruik. Daar tegenover staat Súdwest-Fryslân, in oppervlakte de grootste gemeente van Nederland. Maar ook in aantallen kerken: het zijn er 160, verdeeld over 89 dorpskernen van soms 200 mensen met 3 kerkgebouwen. Wat moet je ermee? En wat kun je ermee?

"Ik ben heel realistisch: sloop is ook een optie"

Is dé oplossing voor deze leegstaande gebouwen niet de woningbouw? Nederland zit – weer – met een gierende woningnood. “Bouwkundig is dat niet eenvoudig, maar het is vooral een emotionele kwestie. Dan mogen alleen de bewoners komen en hebben buurtbewoners het gevoel dat ‘hun’ kerk wordt geprivatiseerd.”

Emotie speelt sowieso een grote rol in deze discussie. In een uitzending die Toekomst Religieus Erfgoed verzorgde, droeg Rijksbouwmeester Floris Alkemade een column voor waarin hij zei: “een kerk kan zijn functie verliezen, maar daarmee verliest het niet zijn betekenis.” Jorien: “Dan komen er buurtbewoners in opstand omdat de kerk het middelpunt van de buurt is. Ineens is het kerkgebouw van iedereen – al trekt niet iedereen meteen de portemonnee. Het lot van de kerk gaat ons kennelijk nog wel aan het hart, ook al gaan we niet meer ter kerke. Vooral in het landelijk gebied, daar is de identiteit van het dorp nauw verbonden met de kerk. Kerkgebouwen als erfgoed gaat verder dan alleen de stenen.”

Jorien Kranendijk (l) en Tracy Metz (r)

De podcast Plattegrond maakte een mooie aflevering over de Theresiakerk in Den Haag. Een vrouw die pas in de buurt was komen wonen, slaagde erin om de verkoop ervan aan een projectontwikkelaar tegen te houden. Tot razernij van het parochiebestuur. Ja, en dan. “Soms is het juist het kerkbestuur dat het gebouw wil slopen als het zijn religieuze functie niet meer heeft – dáár is het immers voor gebouwd,” zegt Jorien. “Religie blijft een rol spelen, ondanks de ontkerkelijking. Ik ben heel realistisch: we gaan niet alle gebedshuizen overeind houden. En een mooie ruïne zal wat mij betreft ook niet misstaan

"Religie blijft een rol spelen, al gaan we niet meer ter kerke"

Er zijn wel degelijk groeperingen in Nederland die op zoek zijn naar een plek om hun geloof te vieren. Dat zijn behalve de zogenoemde ‘halleluja-kerken’ ook de migrantenkerken, oftewel ‘christelijke gemeenschappen met een migratieachtergrond’. Alles bij elkaar zijn dat zo’n één miljoen gelovigen. Maar ze voelen zich niet altijd thuis in de Nederlandse kerken – het zijn geen ruimten die uitnodigen om uitbundig te zingen en het geloof te beleven. “Je mag daar drie keer amen zeggen en dat is het.” De Nigeriaanse pastoor Ola richtte daarom zijn eigen kerk op: de Glorious Chapel. Niet alle kerkgemeenschappen zijn er comfortabel mee om hun kerken open te stellen voor geloofsgenoten uit andere landen. Veel migranten gaan daarom liever naar een sfeerloos maar functioneel pand op een industrieterrein, waar ze met overgave kunnen dansen en zingen zonder buren overlast te bezorgen.

Jorien weet wel een mooi voorbeeld van wat ze noemt ‘stuivertje wisselen’: een migrantengroep die eerst een kerk deels huurde van een protestantse gemeenschap, vervolgens de kerk overnam en die nu terug verhuurt aan de protestantse gemeenschap. “We hadden ons niet van tevoren gerealiseerd dat men in andere landen gewend is dat de overheid kerken aanbiedt”, zegt Jorien. “Daar zijn vaak de kerken van de staat, zoals bijvoorbeeld in België en Frankrijk. In Nederland zijn ze van de parochies of lokale kerkgemeenschappen. De burgerlijke overheid heeft er geen zeggenschap over. Kerkgemeenschappen van elders hebben dan ook het idee dat de overheid gaat zorgen voor een plek voor hen.”

Pastoor Ola gaf in Nieuwsuur een mooie verklaring voor de verhouding tussen Nederlandse gelovigen en migrantengelovigen: “Ooit kwam Europa naar Afrika om ons te kerstenen. Nu ziet God dat de religie uit Europa verdwijnt en heeft hij ons gestuurd om een zegen te zijn voor Europa.”

Grote stadskerken staan voor dezelfde opdracht als de hele maatschappij: verduurzaming

In maart 2021 schreef Toekomst Religieus Erfgoed samen met het College van Rijksadviseurs (CRA), met Rijksbouwmeester Alkemade voorop, de openbare prijsvraag Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid uit. Met als doel om de verduurzaming van iconische stadskerken te onderzoeken. “Grote stadskerken staan voor dezelfde opdracht als de hele maatschappij: verduurzaming”, aldus de site van de CRA. “Dit biedt de kerken niet alleen meer comfort en grotere exploitatiemogelijkheden, maar bespaart ook geld op de energierekening waardoor de instandhouding van het gebouw beter verzekerd is.”

Negen teams hebben zich gebogen over drie ontwerpthema’s: binnenruimte, energie en de verbinding met de omgeving. Ze kregen mooi materiaal mee: negen opvallende, gezichtsbepalende en monumentale kerken, zoals de Oude Kerk in Amsterdam, de Pieterskerk in Leiden en de Grote Kerk in Naarden. Uit de ingezonden ontwerpen heeft een jury er drie geselecteerd die op de Dutch Design Week worden gepresenteerd.

Tegelijkertijd is er een initiatief dat moet helpen dit alles financieel rond te breien: er wordt nu gesproken over een investeringsfonds van zowel privaat als publiek geld. Maar over één ding is iedereen het eens: het mag nooit alleen maar een vastgoedtransactie zijn. Floris Alkemade: “We moeten nu van het sacrale de weg terugvinden naar het profane, zonder dat het banaal wordt.”

Oftewel, kunnen we voor deze gebedshuizen goede nieuwe functies vinden die recht doen aan het oorspronkelijk gebruik? Jorien is in 2010 begonnen met het nadenken over de toekomst van kerken toen ze bij de gemeente Deventer zat. Het zit hoor – ook als atheïst – inmiddels wel in het bloed. Het zou zomaar kunnen gebeuren, zegt ze tot slot, dat ze zelf een kerk koopt om die te herbestemmen. Ze weet nu immers hoe het moet. En wat moet er dan daar gebeuren? “In ieder geval iets met veel mensen.”

"We moeten nu van het sacrale de weg terugvinden naar het profane, zonder dat het banaal wordt"

Reacties