U bent hier

Verduurzaamde kerk: Grote Kerk Wageningen

Het interieur van de Grote Kerk Wageningen voor en na de renovatie.

De verduurzaming van een kerk is een complex proces met talloze keuzemogelijkheden en kostenplaatjes. In deze rubriek besteden we aandacht aan deze belangrijke pijler van het programma Toekomst Religieus Erfgoed,en presenteren we tegelijk met trots ons Dossier Duurzaamheid op deze site, waarin allerlei praktische informatie en inspiratievoorbeelden te vinden zullen zijn. Deze keer: de Grote Kerk in Wageningen, die in 2019 en 2020 gerestaureerd en heringericht werd.

Door Freke Schrikkema

De aanloop
De Grote Kerk in Wageningen is een laatgotisch kerkgebouw midden op het Marktplein. Het Rijksmonument is tot 2017 in bezit van de Protestante Gemeente Wageningen die het gebouw voornamelijk gebruikte voor religieuze diensten. Al tien jaar worstelt de gemeente met het vraagstuk hoe zij deze kerk toekomstbestendig in stand kunnen houden voor religieus gebruik. Daarnaast bestaat de wens om het kerkgebouw te restaureren en te verduurzamen. Dat is hard nodig. Het gebouw maakt gebruik van drie cv-ketels die in het stookseizoen elke zaterdagochtend aan worden gezet voor de kerkdienst de volgende dag. Met hoge energiekosten en weinig comfort tot gevolg. Het is er koud. Ook de schil van het gebouw is toe aan onderhoud en de verlichting is toe aan vervanging. De Protestantste Gemeente maakt samen met Van Hoogevest Architecten een restauratieplan.

De Grote Kerk Wageningen van de buitenkant.

De nieuwe stichting
In 2017 besluit de Protestantse Gemeente om het kerkgebouw af te stoten omdat zij de exploitatie op termijn niet meer kunnen organiseren. Het kerkgebouw wordt overgedragen aan de Stichting Oude Gelderse Kerken (SOGK) die de restauratie verder zal vormgeven. Ook wordt de Stichting Grote Kerk Wageningen (SGKW) in het leven geroepen om het gebouw te exploiteren. Om dat mogelijk te maken worden plannen gemaakt waarmee meer ruimte ontstaat ten behoeve van nevenfuncties. De twee stichtingen slaan samen met de Protestantse Gemeente de handen ineen om te zorgen voor een toekomstbestendig plan.

De SOGK en SGKW richten zich bij de restauratie van het gebouw op comfort en duurzaamheid. De herinrichting als evenementenlocatie wordt het exploitatiemodel. Met de slogan ‘Kerk in de Stad en Stad in de kerk’ wil de Stichting Grote Kerk Wageningen het kerkgebouw gaan gebruiken voor symposia, tentoonstellingen, concerten, feesten, exposities en meer activiteiten voor de gemeenschap. Er komen gastenruimten, een cateringkeuken, een uitgiftebar, toiletten, en een extra vergaderruimte. De Protestantse Gemeente zal het kerkgebouw iedere zondag huren voor kerkdiensten. De opbouw van voldoende eigen vermogen, door inkomsten uit de exploitatie, zal de Stichting Grote Kerk Wageningen in de toekomst in staat stellen het gebouw opnieuw te restaureren en duurzaam in stand te houden.

Afwegingen in duurzaamheid
Met nul op de meter als doel voor het energiebeheer bekijkt Stichting Grote Kerk Wageningen het duurzaamheidsvraagstuk van het gebouw. Uit het advies van de installatie-adviseur blijkt al snel dat niet alle duurzaamheidsmaatregelen passen bij het kerkgebouw. De adviseur geeft de stichting een keuze uit een aantal maatregelen uitgaande van behoud van de cultuurhistorische waarde. Voor het isoleren van het gebouw is de stichting beperkt tot het vernieuwen van het lood in de  glas-in-loodramen en het plaatsen van voorzetramen. Er valt wel veel te winnen in de energieregulatie van het gebouw: lokaal verwarmen en slimmere systemen toepassen, zoals een zelfregelende klimaatinstallatie. Een andere ingreep, met een hoger kostenplaatje, is het installeren van luchtwarmtepompen op de twee platte dakvlakken van het kerkgebouw. Deze dakvlakken zijn ook geschikt voor het aanleggen van zonnepanelen. Met deze maatregelen kan het gebouw, op de hele koude winterdagen na, energieneutraal zijn.

Onderdelen van het nieuwe interieur van de Grote Kerk Wageningen.

Keuzes en uitvoering
Uiteindelijk kiest de stichting voor duurzaamheidsmaatregelen die binnen het financiële kader vallen van de subsidieregeling voor grootschalige renovatie en herinrichting van de Provincie Gelderland. De Protestantse Gemeente Wageningen legt bovendien een flink budget bij voor de verbouwing in het belang van hun gebruik van het gebouw iedere zondag.

Dit is uiteindelijk allemaal uitgevoerd: het lood in de glas-in-loodramen is vernieuwd en er worden voorzetramen geplaatst. Dit zorgt voor betere isolatie. Er is vloerverwarming aangelegd in de vloerdelen die makkelijk te verwijderen zijn, daar waar voorheen de kerkbanken stonden. Oude radiatoren worden vervangen door nieuwe. Om de koudeval van de ramen te beperken, maakt het gebouw weer gebruik van een oude warmteconstructie van het gebouw: de ruimte tussen de radiatoren en de binnenkant van de gevel. Deze gleuven hebben de functie dat de warmte van de radiatoren direct de koelte van de ramen verwarmt, waardoor de koude, zwaardere lucht minder snel de weg naar de vloer kan vinden. De drie cv-ketels blijven hangen. Maar met een zelfregelende klimaatinstallatie wordt de energie slim en gericht gereguleerd. De gecontracteerde aansluitcapaciteit van gas wordt teruggedrongen van G40 naar G25 zodat de gascapaciteit weer aansluit op de gasmeter. Dat levert een kostenbesparing op in de vaste leveringskosten op de energierekening. Met deze keuzes hoopt de Stichting Grote Kerk Wageningen het gebouw de komende jaren duurzaam te gebruiken. Een warmtepomp en zonnepanelen staan op de agenda voor de toekomst, de aansluiting voor allebei is er al.

Tip: bij de buren kijken
Een advies dat Frits Huijbers en Remco Zuijdgeest van Stichting Grote Kerk Wageningen willen meegeven aan kerken die duurzame maatregelen overwegen: ga bij de buren kijken. ‘Ga op pad, laat je inspireren en stel vooral veel vragen aan kerkeigenaren van soortgelijke kerkgebouwen met overeenkomstig gebruik die al zijn verduurzaamd.’

Reacties