U bent hier

Wat vinden wij waardevol?

Zand op de vloer - ‘In de Vermaning aan de Westzijde te Zaandam ligt zand op de vloer. Dit beeld vat de thema’s van de kerkenvisie mooi samen. Kerken zijn levend erfgoed. Het gaat om gebruik en narratief, om sporen en toekomstdromen. Natuurlijk hebben de gebouwen ook kwesties rond duurzaamheid en beheer. Wijst deze stoof onder de stoel de weg naar nieuwe oude manieren van omgang met deze opgaves?’ (Uit de Kerkenvisie Zaanstreek)

Een kerkenvisie kan geen 'transformatietrechter' zijn waar je van boven een kerk ingooit om er aan de onderkant een herontwikkelingsplan uit te krijgen. Maar wel een veilig platform voor het gesprek over behoud en ontwikkeling van het fenomeen kerk. Als ontwerper stelt Catherine Visser van DaF- architecten haar verbeeldingskracht en denkkracht ten dienste aan dit proces in de Zaanstreek.

Catherine Visser

Door zo’n beetje al het overheidsbeleid in monetaire termen uit te drukken, heeft de overheid het vertrouwen van de burger geschaad en is de democratische rechtsorde in verval geraakt. Dat is de stelling van Herman Tjeenk Willink, voormalig vicevoorzitter van de Raad van State, in zijn essay 'Groter denken, kleiner doen'. De overheid zou volgens hem weer in dialoog moeten gaan met de samenleving en het particulier initiatief (de collectieven van actieve burgers) om te bepalen wat belangrijke maatschappelijke waardes zijn. De kerkenvisie als platform voor dialoog is een poging om dat in de praktijk te brengen.

De Kerkenvisie Zaanstreek gaat over zestig kerken en gebedshuizen. Een zeer heterogeen gezelschap van markante gebouwen in een stedelijk weefsel met grote contrasten: van de 17de-eeuwse houten Vermaningen in dunne lintdorpen tot de neoklassieke moskee en de modernistische Paaskerk in de naoorlogse wijken van Zaandam-Oost. Rondom die markante gebouwen gebeurt enorm veel: diensten, buurtbijeenkomsten, voedselbank, taallessen, hulp aan ouderen, concerten, feesten…. Je kunt de rijkdom, de dynamiek en de complexiteit van dit kerkengezelschap niet in een spreadsheet vangen. Een kerkenvisie kan dan ook geen 'transformatietrechter' zijn waar je van boven een kerk ingooit om er aan de onderkant een herontwikkelingsplan uit te krijgen. Een kerkenvisie moet een gezamenlijk en veilig platform zijn, waar overheid, kerkgenootschappen, initiatiefnemers en burgers met elkaar in gesprek kunnen gaan over behoud en ontwikkeling van het fenomeen kerk. Dat gesprek is er nu nauwelijks. Partijen schuwen contact of claimen het onderwerp voor zichzelf. Ook de rol en het belang van de overheid is hierin onduidelijk, hetgeen tot wantrouwen leidt.

De Zaanstreek heeft een zeer heterogeen gezelschap van markante gebouwen in een stedelijk weefsel met grote contrasten:
van de 17de-eeuwse houten Vermaningen in dunne lintdorpen tot de neoklassieke moskee
en de modernistische Paaskerk in de naoorlogse wijken van Zaandam-Oost

Om het gesprek mogelijk te maken, moet duidelijk zijn waar we het over hebben, welke waardes besloten zitten in kerkgebouwen en welke waardegemeenschappen aan kerken zijn verbonden. Het benoemen van waardes ligt dus aan de basis van de kerkenvisie: wat vindt u belangrijk? Wat vinden wij waardevol?

De zogenoemde 'karakterkaarten' die DaF Architecten maakte om te helpen waardes te benoemen
die ten grondslag liggen aan de basis van de kerkenvisie.

Als ontwerpers stellen we onze verbeeldingskracht en denkkracht ten dienste aan dit proces. Dit doen we op de eerste plaats door ons veldonderzoek en interviews. Op de tweede plaats helpen we bij de waardering van kerken: Dit doen we door elke kerk voor te stellen als een uniek personage. We hanteren hierbij drie soorten karaktereigenschappen. Ze betreffen het gebouw, de positie in de omgeving en de maatschappelijke rol. Tot slot verkennen we transformatiemogelijkheden in ontwikkelscenario’s.

Kerken zijn levend erfgoed. We hebben ze nodig willen we onze steden sociaal en leefbaar houden, niet alleen als mooie schil of religieus centrum maar als plekken van collectiviteit, geheugen en schoonheid. Daarom pleiten we voor een activistische houding: Door positie te kiezen vanuit de overtuiging dat kerken een sociaal-maatschappelijke rol speelden en kunnen blijven spelen mits we denken vanuit de continuïteit.

De kerkenvisie Zaanstreek is nog in ontwikkeling. Het team is begonnen met een inventarisatie en enquête naar alle kerken. Aan de hand van karakters hebben we hieruit vijf voorbeeldige kerken geselecteerd waar we een uitgebreid kerkenpaspoort van maken. Dit kerkenpaspoort belicht de verschillende waardes en de kansen en laat stakeholders aan het woord. De gemeente organiseert een begeleidingsgroep met sleutelfiguren uit verschillende domeinen en een opvolgbijeenkomst (na de coronarestricties) waarmee het platform daadwerkelijk het licht zal zien. Hier is een samenvatting te lezen van waar de Kerkenvisie Zaanstreek nu staat.

Het ontwikkelteam van de Kerkenvisie Zaanstreek bestaat uit Lisa Constant en Marjorie Verhoek (gemeente Zaanstad), Nicole Roeterdink (Rechurch), Catherine Visser (DaF-architecten), Reinier Mees (MOOI Noord-Holland) en Mirjam Blott (de Culturele Zaak).

Kaartje met daarop de locatie van de zestig kerken in de Zaanstreek aangegeven.

Reacties