U bent hier

‘Het gaat om gebouwen, maar uiteindelijk om emoties’

dinsdag 26 maart 2019 - 16:55

Foto © Ènio Ramalho

Hoe werkt de pilotgemeente Rotterdam aan een kerkenvisie voor 140 religieuze gebouwen? Floor Vierenhalm, beleidsmedewerker Bureau Monumenten en Cultuurhistorie van de Gemeente Rotterdam, overdenkt de eerste stappen. ‘Je wilt voorkomen dat burgers onnodig met veel verschillende ambtenaren te maken krijgen.’ 

Op een grauwe dinsdagochtend in februari bezoek ik een kerkgebouw in het Rotterdamse stadscentrum. Ik heb een afspraak met een vrijwilliger, die me gastvrij uitnodigde een kijkje te komen nemen. Wat ik niet verwacht had: het is gewoon volle bak. ‘We proberen het gebouw ook zo veel mogelijk te verhuren voor passende gelegenheden’, licht de man toe. Hij zet zich al jaren in voor de kerk. Verderop, uit de grote zaal, klinkt een piano. Een half uur later komt een andere vrijwilliger met kratten aan. Het gebouw wordt namelijk ook gebruikt voor de Voedselbank.

Emoties en keuzes

Deze uit de 17e eeuw stammende Schotse Zeemanskerk, heeft nog steeds een internationaal karakter en is nauw verbonden met migrantengemeenschappen van vele nationaliteiten. Hoewel het oorspronkelijke gebouw tijdens het bombardement vernietigd werd, werd een nieuw gebouw in 1952 op een andere locatie weer opgebouwd. De geschiedenis van het gebouw gaat dus verder terug dan de huidige plek. En dat geldt ook voor de mensen, die eraan verbonden zijn. Hoewel de nadruk in (gebouwd) erfgoedkringen veelal ligt op het behouden van die materie, gaat het uiteindelijk om mensen. Mensen maken iets, soms (of vaak) breken ze iets af, restaureren ze het, of springen ze op de bres om het te beschermen. In alle gevallen is er sprake van emotie en moeten mensen keuzes maken.

Pilotgemeente

In het verlengde van de vele vraagstukken die landelijk en gemeentelijk spelen rond gebedshuizen, besloot Rotterdam als een van de pilotgemeenten ook een kerkenvisie te ontwikkelen. Hierbij was duidelijk dat dit in samenspraak met verschillende belanghebbenden in de stad moest gebeuren. Maar hoe zet je zo’n proces op? Daar kan ik het pasklare antwoord niet op geven. Sterker nog, gaandeweg komen er vooral vragen bij. Wel kunnen we misschien leren van elkaar.

Aanpak religieuze gebouwen

In januari 2019 begon ik bij Bureau Monumenten en Cultuurhistorie, in het cluster Stadsontwikkeling van de gemeente Rotterdam. Daar was men vorig jaar gestart met dit project, dat we nu ‘aanpak voor religieuze gebouwen’ noemen. Bekt wat minder goed dan ‘kerkenvisie’, maar dekt de lading beter. Er is nu voor het eerst een inventarisatie van alle religieuze gebouwen in de stad – we richten ons specifiek op zo’n 140 gebouwen die ook echt als gebedshuis zijn gebouwd. Maar wat er precies speelt rond deze gebouwen, en wat ervoor nodig is om ze een duurzame toekomst te geven, is nog een zoektocht. Dit terwijl er ondertussen ook van alles speelt en zich aandient.

Van overzicht naar inzicht

Er is nu dus wel een overzicht, maar voor ons als burgerlijke gemeente nog geen inzicht in het werkelijke gebruik en de toekomstverwachtingen. Waar we naartoe willen: weten wat, en waar, iets speelt of zal spelen. Met de betrokkenen willen we nadenken over toekomstscenario’s. Vervolgens willen we kijken hoe we het proces kunnen inrichten, rekening houdend met ieders rol en belang in en rond het gebouw. Natuurlijk gaat dat niet zomaar. Er is al wel contact met enkele koepelorganisaties – samenwerking  en vertrouwen worden geleidelijk opgebouwd. Maar het contact met de eigenaren moet nog van de grond komen. Zij zijn toch het eerste aanspreekpunt als het gaat over gebruik, behoud en toekomst van de gebouwen. Hoe zorgen we voor goed contact met hen? Hoe bouwen we aan vertrouwen opdat men dit soort informatie wil delen? Zeker als burgerlijke gemeente heb je vele gezichten. Wat betreft een deel van de gebouwen hebben we steun van koepelorganisaties, zoals het Bisdom, SKIN Rotterdam en de stuurgroep van de PKN. De rest gaan we bellen en willen we in een aantal bijeenkomsten beter leren kennen.

Iedereen aan boord

En hoe zit het met de interne organisatie? Het project vertrok dus vanuit Bureau Monumenten en Cultuurhistorie. Een kleine afdeling waarin het al actieve inzet vraagt om lopende zaken steeds af te stemmen. Maar de gemeente Rotterdam heeft nog een heleboel andere medewerkers die op verschillende vlakken bezig zijn met dossiers die raken aan religieuze gebouwen. Denk aan zaken rond bestemmingsplannen, parkeren, landschap, duurzaamheid, welzijn, ontwikkelingen in de wijken, economie. We werken er dus ook aan om dit beter samen te brengen. We willen met dit project mede zorgen dat de burger zo min mogelijk met veel verschillende ambtenaren te maken krijgt.

Het verleden om te kijken naar de toekomst

Aan emoties, ideeën en mogelijkheden bij religieuze gebouwen geen gebrek. De besluitvorming en onderhoudslast liggen doorgaans bij een enkeling, maar bijna iedereen vindt er wel wat van. Zeker als het gaat om gebouwen die leeg komen te staan en mogelijk worden gesloopt. Ik kan me goed verplaatsen in de sloopangst die zeker in een stad als Rotterdam bestaat, misschien door de verhalen van m’n Rotterdamse oma, die getraumatiseerd was door het bombardement. Het gaat toch om gebouwen die steen voor steen door mensen zijn neergezet en ingevuld, en die mensen generaties lang met elkaar hebben verbonden. Wat ervoor terugkomt, is misschien efficiënter, maar niet altijd van dezelfde (gevoelsmatige) kwaliteit. 

Vasthouden en loslaten

De Schotse kerk uit het begin van dit verhaal vat het enigszins samen: we zien dat er door de jaren heen vaak met veel liefde en inzet vorm en invulling is gegeven aan de religieuze gebouwen in onze stad. Ze staan symbool voor de vele kleine en grote verhalen die Rotterdam mede vormen. Ook laten deze gebouwen zien dat er altijd verandering is geweest, en dat, ook om iets te behouden voor toekomstige generaties, verandering nodig zal blijven.

De tijd staat niet stil, materie vervalt en stelt mensen steeds voor keuzes. Of het nou gaat om zonnepanelen op een monumentaal dak, een kostbare uitbreiding, het openstellen voor nevenfuncties of het delen van een gebouw met een andere religieuze gemeenschap. Uiteindelijk gaat het over wat we samen kunnen en willen bewaren. En over waarin we willen investeren in deze veranderende wereld.

Nieuwe invulling

Iets loslaten om iets anders vast te kunnen houden, wordt mooi verbeeld in deze onlangs verschenen videoclip van de Rotterdamse artiest Eni-Less. De clip is opgenomen in de Heilige-Familiekerk in Rotterdam Noord, die een nieuwe invulling krijgt als kindzorgcentrum, en zo ook behouden blijft in de buurt en als gemeentelijk monument. Tegelijk is de clip een voorbeeld van hoe religieuze gebouwen ook tot andere, nieuwe creatieve invullingen kunnen inspireren.

Tags 
Kerkenvisie
Taal 
Nederlands

Reacties