U bent hier

Blog: De powervrouw van Gelre

maandag 26 november 2018 - 08:40

© Collectie Jak Boumans

Door: Jak Boumans

Aan het einde van de tentoonstellingsroute in het museum Het Valkhof in Nijmegen staat ze: de powervrouw uit de vijftiende eeuw, Maria van Gelre. Een aristocratische dame, gekleed in hoofse stijl en met een boek in de handen; een zeldzaam boek en zeker voor een vrouw in die tijd.

Achtergrond Maria

Marie d’Harcourt wordt in 1380 geboren in Normandië. Ze is een nichtje van de Franse koning Karel VI en verkeert al op jonge leeftijd in de allerhoogste hofkringen.  Als tiener wordt Maria hofdame bij Valentina Visconti en Louis d’Orléans, de broer van de koning. Op 5 mei 1405 trouwt Maria met Reinald IV, hertog van Gulik en Gelre. De 40-jarige Reinald had er tot dan toe op los geleefd, zes bastaardkinderen verwekt, maar moest serieus aan de bak toen zijn oudere broer, hertog Willem I in 1402 overleed. Maria komt eind juli 1405 aan in Gulik en Gelre, dat een zeer welvarend hertogdom is. Ondanks de regelmatige verplaatsingen tussen zes burchten in het hertogdom leefden de hertog en hertogin rijkelijk qua cultuur, kunst, sieraden en muziek evenals maaltijden. Het huwelijk blijft kinderloos. Maria sterft na 1427.

Omslag getijdenboek (© Collectie Jak Boumans)Onderschrift

Getijdenboek

Als Maria en Reinald 10 jaar getrouwd zijn, bestelt Maria een getijdenboek, een gebedenboek met ruim 1200 pagina’s. Helmich die Lewe, een monnik uit klooster Mariënborn bij Arnhem, schreef de tekst in een soort Nederduits met de hand. Het boek werd verlucht met 106 miniaturen, 171 sierinitialen, 129 figuurtjes in de marge en randdecoratie. De monnik voltooide de tekst de tekst op 23 februari 1415, de dag voor Maria’s 35ste verjaardag. De miniaturen waren toen ook aangebracht. Van het boek zijn 40 originele pagina’s in twee etappes te zien.

Serie getijdenboeken (© Collectie Jak Boumans)Onderschrift

Traditie van getijdenboeken

Het getijdenboek van Maria van Gelre staat in een lange internationale traditie. Ongetwijfeld hoorde Maria van Valentina Visconti over het fenomeen getijdenboeken, aangezien een familielid van Valentina, Giangaleazzo Visconti, het Getijdenboek voor de Visconti liet maken eind veertiende en begin vijftiende eeuw. In Nederland en Vlaanderen kon men kennis maken met het Getijdenboek voor de Visconti, in 1973. Een facsimilé werd toen uitgegeven in de bekende serie van rijk geïllustreerde getijdenboeken tussen 1971 en 1973 door Uitgeverij Het Spectrum. Opvallend is dat het getijdenboek van Maria van Gelre geproduceerd is voor de meer bekende getijdenboeken als het Getijdenboek van de Meester van Maria van Bourgondië, Les Tres Riche Heure du Jean Duc de Berry, het Getijdenboek voor Maistre Estienne Chevalier en Grand Heures de Rohan. Maria was zogezegd haar tijd vooruit qua getijdenboek. Het getijdenboek was een cultureel statussymbool.

Miniatuur uit het Getijdenboek van Maria van Gelre (tentoonstellingscatalogus Ik, Maria van Gelre)

Powervrouw

Maria van Gelre is in de publiciteit rond de tentoonstelling een powervrouw genoemd en aangeduid als de Maxima van de vijftiende eeuw. Beiden hebben een goede smaak van kleding, maar verder gaat de vergelijking mank. Maria van Gelre opereerde regionaal, Maxima wereldwijd. Maria van Gelre was kinderloos, Maxima niet. Maria van Gelre heeft een prachtig getijdenboek en Maxima (nog) niet. Misschien is het een mooie opdracht voor de vijftigste verjaardag van Maxima: een moderne getijdensite, verluchtigd met grafisch werk, foto’s, video’s en voorzien van muziek. In hoofse taal: welke kunstenaar neemt de handschoen op?

Jak Boumans

De tentoonstelling Ik, Maria van Gelre is nog te bezoeken tot 6 januari 2019

Taal 
Nederlands

Reacties