U bent hier

Blog: Wat kan landgoed-denken voor religieus erfgoed betekenen?

dinsdag 26 februari 2019 - 08:19

De kerk als dorpshuis is weer ontmoetingsplaats in Retranchement Zeeland, 2018

Veel kerken, kapellen en ander religieus erfgoed worden herbestemd. Ik zie prachtige voorbeelden van kerken die terugkomen als restaurant, bibliotheek of museum. Bij teruglopend kerkbezoek en financiële uitdagingen volgt tegenwoordig steeds vaker herbestemming als oplossing. We verkopen de kerk en laten de koper een verdienmodel voor het gebouw bedenken, probleem opgelost. Toch kan ik me voorstellen dat kerkgemeenschappen hun kerk niet verkopen, en als rentmeester van hun gebouwen zelf ook actief op zoek gaan naar het bestaansrecht van deze gebouwen voor de toekomst. Dat ze samen zelf een plan maken om enerzijds kerk te kunnen blijven en anderzijds ruimte te bieden voor lokale initiatieven, op het gebied van diaconie bijvoorbeeld.

De verkoop van kerken gaat onverminderd door. Grote kerken in de steden, kleine kerken in de dorpen, zelfs de kathedraal van Utrecht gaat wisselen van eigenaar. Voor de bijzonderste gebouwen zijn behoorlijk wat kandidaten die het gebouw over willen nemen. Voor de mooie gebouwen op de goede plekken is immers best een verdienmodel te ontwikkelen. Maar wat doen we straks met de grote kerken in de kleine dorpen? De minder unieke gebouwen? We kunnen niet overal een bibliotheek of museum beginnen en ik verwacht niet dat de lokale overheid de tekorten in de exploitatie van een creatief bedacht verdienmodel gaat bijpassen.

Onlangs had ik, als bestuurslid van het parochiebestuur, een gesprek met een rentmeester. De term ‘landgoed-denken’ kwam voorbij in ons gesprek. Een rentmeester op een landgoed heeft de taak om het landgoed en alles wat daarbij hoort goed over te dragen aan een volgende generatie. Zijn afwegingen zijn steeds gericht op de lange termijn en niet op het snelle gewin. Niet vandaag iets besluiten waardoor je morgen van een probleem af bent, maar daarbij ook de afweging maken of het op lange termijn een juiste keuze is en past bij waar je voor staat. Ik bewonder de wilskracht van landgoedeigenaren om hun erfgoed van generatie op generatie in stand te houden, te onderhouden en toegankelijk te houden. En als er dan sprake is van teruglopende inkomsten of grootschalig onderhoud, dan moet je keuzes maken. Toch is verkoop daar vaak pas een allerlaatste optie.

De term ‘landgoed-denken’ laat me niet los en ik vraag mij af hoe dat gedachtegoed een plaats kan hebben in de kerk, in een parochiebestuur. Hoe kun je als parochiebestuur proberen het religieus erfgoed over te dragen naar een volgende generatie? Enerzijds kan je als parochiebestuur door herbestemming proberen rendement te realiseren, waardoor je inkomsten genereert om het onderhoud van kerken te blijven financieren. Maar als er geen verdienmodel beschikbaar is moet je misschien proberen het kerkgebouw te laten “bijdragen” aan de cohesie in de lokale gemeenschap. Verkoop kan altijd nog. Ik was onlangs op een bijeenkomst van inwoners waarbij het idee werd besproken om de kerk uiteindelijk kerk te laten. Maar in die kerk ook de mogelijkheden te onderzoeken om mensen te laten samenkomen. Samen te eten, samen koffie te drinken, samen te lezen: een tegenwoordige vorm van diaconie.  

Dit jaar staat in het teken van het formuleren van Kerkenvisies, opzetten van pilots Religieus Erfgoed en het bevorderen van de dialoog tussen de verschillende betrokken partijen. Mooie ambities, ik kijk ernaar uit. Maar ik kijk ook uit naar parochies die intussen na willen denken over wat “landgoed-denken” voor hen kan inhouden en hoe diaconie een plek kan hebben in de dialoog over de toekomst van het religieus erfgoed. Niet alle kerkgebouwen hoeven worden herbestemd naar musea, want eigenlijk is het kerkgebouw als kerk één groot prachtig museum.

Door Sidney van den Bergh

Taal 
Nederlands

Reacties