U bent hier

Kerk in perspectief: de verdieping

In de vierde uitzending van De Kerk van alle Kanten stonden de kerkenvisies centraal. De gehele uitzending is hier terug te kijken, maar op deze pagina nog wat extra verdieping, met een verzameling van aan het thema gerelateerde video's en artikelen. 

Eerst even terug naar het begin. Mede door het teruglopend kerkbezoek staan veel gebouwen onder druk. Om het religieus erfgoed van Nederland in de toekomst te behouden is actie vereist. Daarom gaan steeds meer gemeenten aan de slag met een kerkenvisie. Samen met kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties gaan ze in gesprek over álle kerkgebouwen in hun gemeente. In deze animatie wordt uitgelegd wat een kerkenvisie inhoudt. Daarnaast is er -gezien de grote hoeveelheid beschikbare informatie over kerkenvisies- een extra dossier aangelegd over de kerkenvisies. Hierin zit ook een toolkit met allerlei voorbeelddocumenten van gemeenten die ze gebruiken tijdens het totstandkomingsproces van de kerkenvisie. 

Maar, er is meer:

Addendum op de handreiking van 2019: 'Bouwstenen voor een kerkenvisie'
Zo’n twee jaar geleden zijn zes pilotgemeenten gestart met het opstellen van een kerkenvisie. Eind 2020 hebben 140 gemeenten dit voorbeeld gevolgd en komt er steeds meer kennis en ervaring beschikbaar. De eerste kerkenvisies worden inmiddels opgeleverd en hoewel iedere gemeente zijn eigen proces heeft doorlopen, zijn er ook al gezamenlijke lessen te trekken. In deze aanvulling wordt ingegaan op kennis, inzichten en ervaringen die de afgelopen tijd zijn opgedaan: een addendum op de handreiking van 2019: ‘Bouwstenen voor een kerkenvisie’. De aanvulling is tot stand gekomen door de vele gesprekken met de kerkenvisiegemeenten en de input vanuit de verschillende begeleidende bureaus en procescoaches. Naast het addendum, is ook nog een webinar beschikbaar, waarin de 12 bouwstenen van een kerkenvisie nader worden toegelocht en voorzien van voorbeelden. 

Oproep tot aanvraag decentralisatie-uitkering kerkenvisies 
Vanuit het Samenwerkingsverband Cultuurhistorie Gelderland is er in samenwerking met de Leefbaarheidsalliantie Gelderland een filmpje gemaakt met daarin een oproep door de wethouder van de gemeente Maasdriel aan andere gemeenten om aan de slag te gaan met een kerkenvisie. Daarbij is het goed om te vermelden dat de aanvraagtermijn oor een aanvraag decentralisatie-uitkering kerkenvisies is verlengd tot 31 maart 2021 (in plaats van 15 februari).

Ook de gemeente Amstelveen is bezig. Samen met bureau Coup is de gemeente Amstelveen druk met het maken van een kerkenvisie. De inventariserende fase is afgerond en ze zijn nu druk met het peilen van de visies en meningen van inwoners, collega’s en partijen uit de stad. Dat doen ze aan de hand van een aantal digitale, doch interactieve, workshops. Om zo veel mogelijk mensen te bereiken in deze tijden van thuiswerken, is er een filmpje gemaakt, die recentelijk in de lokale media, de social media en het ambtelijke netwerk is verspreid. 

Kerkenvisie Zaanstad
Natasja Groothuismink is wethouder gemeente Zaanstad (pilotgemeente kerkenvisie) en tevens lid van de stuurgroep van het programma Toekomst Religieus Erfgoed vanuit de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Zij heeft een vlog opgenomen over het belang van een kerkenvisie. Hierin pleit ze voor het belang om goed te werken aan de relatie en het vertrouwen met de huidige gebruikers van de gebouwen. Het kan bedreigend overkomen als een burgelijke overheid zich gaat ‘bemoeien’ met hun gebouwen. Samen optrekken en samen plannen maken is belangrijk om in te investeren. Daarnaast geeft ze in het filmpje een mooi voorbeeld van het combineren van de instandhouding van een kerkgebouw met een maatschappelijke opgave, nl. huisvesting van kwetsbare jongeren.

Compilatie expertmeeting
De toekomst van kerkgebouwen is in veel gemeenten een opgave. Op 14 oktober 2019 was er een expertmeeting voor kerkenvisiegemeenten. Ruim 125 gemeenteambtenaren en andere stakeholders in het religieus erfgoeddomein waren in de St Aegtenkapel in Amersfoort aanwezig. Een jaar na de start van het Programma Toekomst Religieus Erfgoed was de Expertmeeting hét moment om de tussenbalans op te maken en ervaringen met elkaar te delen. Want een kerkenvisie opstellen is eenvoudiger gezegd dan gedaan. Dat begint al bij de inventarisatie: waar vindt u de benodigde data voor een kerkenvisie? En welke onderdelen kunt u meenemen in de inventarisatie? Als alle kerkgebouwen in kaart zijn gebracht, wat is dan de volgende stap? Hoe creëert u draagvlak voor uw kerkenvisie? En hoe moet zo'n visie er eigenlijk uitzien? In een plenair programma en in verschillende deelsessies gingen we op zoek naar de antwoorden op deze en andere vragen én wisselden we tips uit. Wat blijkt? Dé kerkenvisie bestaat niet. Maar een leidraad, die is er wel. Dit filmpje geeft een indruk van de expertmeeting waarbij diverse partijen aan het woord komen.

Kerkenvisies en participatie
tijdens deze webinar wordt ingegaan op de participatie van andere partijen dan de burgelijke en kerkelijke gemeenten tijdens het proces van een kerkenvisie. 

Kerkinterieurs en kerkenvisies
Kerkinterieurs en kunstcollecties in kerken en kloosters vormen een wezenlijk onderdeel van ons gezamenlijke religieus erfgoed. Museum Catharijneconvent is hét expertisecentrum op dit gebied en deze expertise deelt het museum graag zodat kerken, kloosters, overheid en erfgoedpartners bewust raken van de waarde van dit erfgoed en zodat we met elkaar goede keuzes kunnen maken over behoud van dit belangrijke erfgoed. Tijdens deze webinar geeft Anique de Kruijf, Afdelingshoofd Erfgoed in Kerken en Kloosters, een toelichting op kerkinterieurs.

Voorbij een 'collectie kerkgebouwen'
Bij de inventarisatie van de kerkgebouwen bestaat vaak de neiging om vooral de informatie van kerk tot kerk te verzamelen. Maar tussen de gebouwen zitten uiteraard ook allerlei verbanden die te maken kunnen hebben met bijvoorbeeld de typologie (Romaans of neogotisch), de jaren dat ze gebouwd werden (bijvoorbeeld naoorlogs of juist eind 19e eeuw) of de denominatie (verschillende geloofsgenootschappen). In de gemeente Zaanstad is bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar dit soort ‘familieverbanden’. 
Maar de gebouwen hebben eveneens een relatie tot de omgeving. De kerken vormen vaak de stedenbouwkundige ankerpunten van dorpen en wijken in een stad. In de naoorlogse jaren werden kerkgebouwen zelfs expliciet ontworpen in relatie tot de omliggende woonwijken; en omgekeerd. Het begrip ‘kerkenlandschap’ duidt op die onderlinge ruimtelijke samenhangen en verbanden. Zo is in Súdwest-Fryslân onderzoek gedaan naar de zichtbaarheid van de kerken/kerktorens in het landschap en de betekenis die deze ankerpunten daardoor hebben. De provincie Noord-Brabant doet samen met de TU/eindhoven nader onderzoek naar de duiding van het begrip kerkenlandschap (klik hier voor het presentatiefilmpje van dat onderzoek). Kerken zijn dus niet alleen gebouwen, maar karakters met een met de omgeving en andere (kerk)gebouwen samenhangend verhaal. Ingebed in het landschap en in de gemeenschap. Om tot een weging tussen de afzonderlijke gebouwen te komen, kan het incorpereren van een dergelijk bredere blik van grote betekenis zijn voor een kerkenvisie. 

Meer lezen? Zie deze artikelen: