U bent hier

“Een kerkenvisie begint met vertrouwen” - interview met Welmoed Wijmans

dinsdag 28 augustus 2018 - 14:52

Het Ministerie van OCW biedt gemeenten vanaf 2019 middelen om integrale kerkenvisies op te stellen. Het doel: een duurzame toekomst bieden voor ons religieus erfgoed. In de komende maanden gaan alvast zes pilotgemeenten met de visies van start. Cultuurhistorica Welmoed Wijmans doet als zelfstandige onderzoek voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, en vertelt wat de Rijksdienst en betrokken partners van elkaar (kunnen) verwachten. ‘Het gaat voor een groot deel om het opbouwen van vertrouwen.’

Oss, Amersfoort, Rotterdam, Zaanstad, Ooststellingwerf en Súdwest-Fryslân. Dit zijn de zes pilotgemeenten die de komende maanden, samen met een procesbegeleider, van start zullen gaan. De Rijksdienst hoopt dat vanaf 2019 veel andere gemeenten zullen volgen. Door het hele land heen ziet Wijmans veel belangstelling voor kerkenvisies. Tegelijkertijd blijft het een uitdaging om goed uit te leggen wat het Rijk van de visies verwacht. ‘De visies zijn in ieder geval niet het eigendom van gemeenten,’ zegt Wijmans. ‘Ze zijn van alle betrokken partijen samen, zoals de kerkeigenaren, burgers en omwonenden.’

Geen blauwdruk

De pilots die nu gaan draaien, zijn niet de allereerste kerkenvisies die Nederland straks rijk is. Wijmans: ‘In de afgelopen jaren zijn er al een stuk of twintig gemaakt: van een visie op vijf katholieke kerkgebouwen in Bergen op Zoom (2007) tot een beschouwing van alle 23 kerkgebouwen in Deventer die ook inzicht geeft in de rol van de gemeente, eigenaren en investeerders (2013). Het dekenaat Heerlen maakte een uitgebreid afwegingskader per kerkgebouw (2013). In Eindhoven zijn vooral de wederopbouwkerken in kaart gebracht (2011). De visies zijn tot nu toe allemaal heel verschillend van karakter. We wilden daarom kijken of het wat uniformer kan.’

En wat verwacht de Rijksdienst van de gemeenten die met een kerkenvisie aan de slag gaan? ‘In ieder geval niet dat ze een invuloefening doen,’ verklaart Wijmans. ‘Het Rijk levert geen blauwdruk die gemeenten moeten volgen. Gemeenten zitten daar ook niet op te wachten. In een plattelandsdorp zijn de omstandigheden totaal anders dan in de Randstad. En een krimpregio als Zeeland heeft ook weer een heel eigen dynamiek.’ Het blijft dus maatwerk. ‘Wel zien we graag,’ zegt Wijmans, ‘dat de visie zo volledig mogelijk is. We willen graag dat álle kerken in een bepaalde stad of regio worden meegenomen, inclusief de interieurs, orgels en roerende goederen. Daarnaast maak je een kerkenvisie samen, niet alleen.’

Bewustwording en vertrouwen

Hoe gemeenten en de betrokken partijen de visies vorm gaan geven is dus zeker niet in beton gegoten. ‘Daarom vormen de pilotgemeenten ook een leeromgeving waarin we met elkaar én van elkaar kunnen leren: ook het Rijk wil ervan leren. Wel kunnen we voorbeelden geven van bestaande kerkenvisies en hoe men het daar heeft aangepakt.’ De term ‘visie’ is daarbij enigszins misleidend vindt de cultuurhistorica. ‘Je denkt dan meteen aan een boekwerk. Terwijl het in sommige gevallen ook de vorm van principe-afspraken kan krijgen. Het gaat er uiteindelijk om dat er bewustwording wordt gecreëerd, dat men elkaar als partner gaat zien en een dialoog met elkaar start. Dat is heel belangrijk. Het is vervolgens wel essentieel dat alle partijen voor de gemaakte afspraken gaan staan en zich committeren.’

Als de kerkgebouwen van een gemeente in beeld zijn gebracht, kan per gebouw een ‘kerkenpaspoort’ gemaakt worden. ‘Dit betekent dat onder andere de cultuurhistorische waarde, de toestand van het gebouw en de mogelijkheden én moeilijkheden bij neven- of herbestemming in kaart gebracht worden die specifiek zijn voor dat gebouw. Het gaat niet alleen om herbestemming: er moet ook gekeken worden naar welke kerkgebouwen hun functie behouden, welke een nevenfunctie kunnen krijgen of misschien zelfs gesloopt zullen worden.’ Het doel van de visies is vervolgens niet om per gebouw een herbestemmingsplan te maken. ‘Een haalbaarheidsonderzoek is een vervolgstap van een kerkenvisie, daar is een andere subsidie voor beschikbaar. Het Rijk wil gemeenten wel helpen om de visie te blijven monitoren: hoe zorg je ervoor dat de visie up-to-date blijft en flexibel genoeg is om zich aan te passen aan de veranderingen in de markt? Je kunt immers nog zo’n mooi plan hebben, maar als er vanuit de markt geen enkele partij komt die iets met het gebouw wil, kun je er niet veel mee.’

Handreiking Kerkenvisies

Hoe de begeleiding vanuit het Rijk er vanaf 2019 precies uit komt te zien, hangt nog van een aantal zaken af. Mede om dit te bepalen zijn de pilots gestart. ‘Het is de vraag hoeveel aanmeldingen gaan komen en of gemeenten het idee hebben dat ze zelf voldoende expertise in huis hebben. Afhankelijk van de vraag kan de Rijksdienst deze deskundigheid bieden.’ Wijmans weet wel dat het proces van het opstellen van een visie tijdrovend is. ‘Een gedeelde visie van de gemeente, vaak meerdere eigenaren, burgers, omwonenden en zo nog meer: ga er maar aanstaan. Onderling vertrouwen opbouwen om elkaar openheid van zaken te kunnen geven – dat kost veel tijd.’

Eind 2018 wil de Rijksdienst met een handreiking Kerkenvisies komen. Wijmans ziet dat het onderwerp steeds meer aandacht krijgt, ook in de media. ‘De komende drie jaar is er een mooie subsidie beschikbaar. Ik hoop dat velen ermee aan de slag gaan.’

Reacties