U bent hier

160 uitdagingen voor Súdwest-Fryslân

maandag 14 januari 2019 - 09:28

Neem nou Heeg. Of Heech op zijn Fries. De skyline van het fraai aan het Hegemer Mar gelegen dorp in de gemeente Súdwest-Fryslân wordt bepaald door drie kerken. De bescheiden torens van de hervormde Haga, de katholieke St. Joseph en de gereformeerde Ichtus priemen boven de andere bebouwing uit en kietelen de lage Friese lucht. Heeg zou Heeg niet zijn zonder deze vertrouwde bakens, die alle drie nog religieus worden gebruikt. Maar ook dit dorp kampt met hedendaagse problemen als leegloop en ontkerkelijking. Daardoor is de toekomst van de kerken in hun huidige vorm allerminst zeker.

Schrijfmachinemuseum

Volgens een passerende inwoner is de Ichtuskerk de pineut als er harde keuzes moeten worden gemaakt. De kerk is niet monumentaal en van binnen niet meer authentiek, zegt de wandelaar. Hij verwacht daarom dat de protestanten in de oudere Haga verder zullen kerken. En dat betekent dat de Ichtus een nieuwe bestemming moet krijgen. Dat gebeurde al vaker in Súdwest-Fryslân. Zo huisvesten kerken er onder meer een maker van grafkisten, een bed & breakfast, een schrijfmachinemuseum en ‘gewoon’ mensen, in kerken die tot woning zijn verbouwd. Andere godshuizen dienen als theater- en concertzaal of kregen dorpshuisachtige functies.

‘Heeg is zeker niet de enige plaats waar we dit probleem hebben’, zegt wethouder erfgoed Stella van Gent van Súdwest-Fryslân. De gemeente, tussen 2010 en 2018 ontstaan uit zeven oude gemeenten, is inderdaad bijzonder als het om religieus erfgoed gaat. Het is qua landoppervlak de grootste gemeente van Nederland. In dat grote gebied liggen 89 kernen - 6 steden en 83 dorpen en  buurtschappen - die maar liefst 160 kerken tellen. ‘We moeten alleen Amsterdam laten voorgaan’, zegt Van Gent. ‘Daar staan er nét iets meer.’ Súdwest-Fryslân heeft bovendien de meeste beschermde stads- en dorpsgezichten, is landelijk twaalfde qua aantal rijksmonumenten en herbergt de oudste terpen.

Sterke secularisering

Van de kerken in de gemeente is een groot deel van middeleeuwse oorsprong en heeft het merendeel een monumentale status. Een klein deel heeft geen officiële status, zoals de Ichtus in Heeg, terwijl die wel degelijk monumentale kenmerken heeft. ‘Eigenlijk hebben we hier 160 uitdagingen’, aldus Van Gent. ‘We liggen niet dagelijks wakker van ons religieus erfgoed, maar de situatie wordt wel urgenter. Want ook hier is er sprake van sterke secularisering. We moeten de toekomst van het religieus erfgoed daarom nu goed inrichten. Dus we doen graag mee met de pilot om een gemeentelijke kerkenvisie op te stellen. We willen meedenken over wat onze kernen willen en wat ze nodig hebben.’

Om al die 89 steden, dorpen en buurtschappen te betrekken, heeft Súdwest-Fryslân tien dorpscoördinatoren. ‘Dat zijn ambtenaren die onze ogen en oren in de gemeenschap zijn, en andersom voor de gemeenschappen de toegang tot de gemeente vormen’, zegt Van Gent. ‘Daarnaast hebben mijn collegawethouders en ik ieder 15 dorpen en wijken onder onze hoede. Zo blijven we als gemeente op de hoogte van wat er in de gemeenschappen goed gaat en van wat de mensen er zorgen baart. En de kerken zijn een belangrijk deel van die gemeenschappen. Vaak is de kerk het enige dat een dorp nog heeft. En die dorpen worden leger en leger.’

Leefbaarheid op één

De gemeente zet bij de kerkenvisie in op gemeenschapszin, ofwel mienskip op zijn Fries. Van Gent: ‘Iepen mienskip, open gemeenschap. Dat komt voort uit de oude terpencultuur hier. Gezamenlijk dingen verwezenlijken, waarbij de gemeenschap zichzelf maximaal in stand houdt, en de overheid incidenteel en minimaal bijdraagt. Voor kerken betekent dat bijvoorbeeld zorgen dat het gebouw in goede staat blijft. Maar bij alles wat we doen staat leefbaarheid op één. Want een gemeenschap heeft plekken nodig waar mensen samen kunnen komen, waar ze kunnen trouwen, rouwen, feesten en recreëren. En op twee staat het beeldbepalende karakter van de kerken. We gaan niet slopen, maar denken mee over herbestemming. En dat is maatwerk, waarbij elk dorp zijn eigen ontwikkeling kiest.’

Dat laatste punt zal Súdwest-Fryslân daarom zeker opnemen in de kerkenvisie. ‘Dat is voor ons de kern, maatwerk. En welbevinden’, zegt Van Gent. ‘We gaan dus niet tot in de puntjes alles vastleggen, maar vooral onze intenties uitspreken. Daarbij moeten we ook denken aan continuïteit en toekomstbestendigheid, zodat we niet later alsnog tegen de problemen aanlopen. Dat alles doen we in samenspraak met de gemeenschappen. Die hebben vaak overigens niet alleen te maken met de herbestemming van hun kerken, maar ook met leegstaande schoolgebouwen en overbemeten dorpshuizen. Of het leeft? Zeker! Er melden zich nu al mensen die willen meedenken. Er komt een energie vrij waarvan je voorheen niet wist dat die er was.’

Dit artikel verscheen eerder in de RCE-brochure 'Met Hart en Ziel'.

Reacties