U bent hier

Bijeenkomst Kerkenvisies op 7 maart 2019: vijf vragen aan Annelies Scholtz (gemeente, beleid)

vrijdag 29 maart 2019 - 15:53

1. Vertel eens over het project dat je en aantal jaren geleden in Kampen hebt opgepakt?

"Voor velen is het beeld van Kampen dat daar de kerken goed vol zitten, en leegstand van monumentale kerkgebouwen nog lang geen issue is. Schijn bedriegt. In mijn periode als erfgoedadviseur bij de gemeente Kampen kwam ineens in het nieuws dat de RK parochie gebouwen wilde afstoten. De Buitenkerk in Kampen of de kerk in IJsselmuiden waren daarvoor in beeld. Dit bracht toch wel een soort schok in Kampen. En bij mij de nieuwsgierigheid: hoe zit het eigenlijk met de rest van de kerkgebouwen in Kampen? Zouden we dat eens in beeld kunnen krijgen?

En – alsof ze het aanvoelden – kwam het Oversticht toen met een interessant voorstel. Ze konden een pilot uitvoeren bij drie gemeenten over de toekomst van kerkgebouwen. Of we mee wilden doen? Uiteraard, dit was een mooie kans om dit onderwerp (ook bestuurlijk) eens wat hoger op de agenda te krijgen. En nog een reden dat ik blij was met hulp van buiten: ik vond het lastig hoe je dit nu aan moest vliegen. Het is best een gevoelig onderwerp, en moet je dan als gemeente zomaar binnen komen wandelen en vragen: gaat het eigenlijk wel goed met uw ledental en financiën?  Ik kon me de reactie levendig voorstellen: waar bemoeien jullie je mee? En dat past ook bij de algemene lijn van terugtredende overheid: geen visie opleggen van bovenaf, maar faciliteren en dienstbaar zijn aan de wensen van de samenleving. Als de kerken nergens om vragen, dan doen we dus als gemeente ook niets, toch? Of is hier een breder belang aan de orde, en moet je als gemeente toch iets doen?

Nou, we hebben samen met het Oversticht eens goed nagedacht over hoe dit aan te vliegen. En de beste manier leek ons om gewoon maar een gesprek te organiseren. Met hulp van een klein werkgroepje vanuit de kerken in Kampen (een aantal sleutelfiguren met veel contacten en een brede blik) hebben we dit gesprek voorbereid. Alle kerkbesturen werden hiervoor uitgenodigd, ook diegenen zonder kerkgebouw. De gedachte was dat we als gemeente alleen maar een zetje gingen geven en dat de kerken dan zelf met elkaar het gesprek gingen voortzetten."

2. Waar ben je door verrast?

"Het gesprek zelf verliep heel bijzonder, veel aanwezigen hebben het als indrukwekkend ervaren. Alleen al de brede opkomst was blijkbaar uniek. Nooit zaten vertegenwoordigers van de meest zware kerken samen in een ruimte met baptisten, leger des heils, jehova getuigen en noem alle stromingen maar op (Kampen heeft ze allemaal!). Bewust ook genootschappen uitgenodigd zonder gebouw in bezit.

Heel fijn was dat de burgemeester het gesprek wilde voorzitten. Hij geniet veel vertrouwen onder eigenlijk alle partijen in Kampen en dat was een belangrijke bijdrage aan het verloop van de avond.

De impact van de bijeenkomst was voor een groot deel te danken aan de drie mensen die vertelden hoe het er met hun kerk voorstond en dat op een heel open en kwetsbare manier deden. Met name het verhaal van de katholieke kerk maakte indruk. Dit verhaal liet zien dat als je in het proces van afstoten van kerken het menselijke aspect onderschat, dat je dat heel hard terugkrijgt. Kerkgebouwen zijn veel meer dan een hoop stenen en een exploitatie. Het gaat om emotie, om belangrijke levensmomenten die mensen in die kerk hebben meegemaakt. Dat weten wij als aanwezigen hier natuurlijk allemaal best, maar om daar ook echt ruimte voor te geven, dat is nog niet zo eenvoudig. Als je dan als kerkbestuur te snel gaat, dan zorgt dat voor veel woede, verdriet en onenigheid.

Vervolgens gaf de PKN gemeente een open inzicht in hun vaste lasten voor de monumentale Bovenkerk. Ik was behoorlijk onder de indruk van deze cijfers en het was meteen glashelder dat het dalende ledenaantal deze lasten niet lang meer zou kunnen dragen. Nog 10 jaar, 20 jaar? En dan zit je in de rode cijfers.

Wat ik ook een mooie bijdrage vond die avond, en een mooi inzicht, kwam van de derde bijdrage: de kerntaak van de kerkelijke gemeente is niet om gebouwen in de lucht te houden. Het gaat uiteindelijk om de zorg voor de mensen en het gebouw is daarbij een middel. Dit geloofsgenootschappen koos daarom bewust voor geen kerkgebouw, maar het huren van een aula.

Dat is eigenlijk ook wel hoe ik monumenten zie: uiteindelijk gaat het om de mensen, en de gebouwen, de steden en de landschappen drukken het verhaal van de mensheid uit. Daarom vinden we ze waardevol en beschermen we ze, en daarom zijn ze ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid en niet alleen van de (juridische) eigenaren."

3. Wat was lastiger dan je van tevoren dacht?

"Ik had een wat naïef beeld van dat de kerken heel enthousiast zelf het platform zouden gaan voortzetten. Wij hadden nog een tweede bijeenkomst georganiseerd over duurzaamheid in kerken, ook druk bezocht trouwens, en meer een technisch verhaal. Vervolgens kregen de kerken een oproep om onderwerpen aan te dragen voor een volgende bijeenkomst, en toen was het heel stil. Het onderwerp sneeuwde toen wat onder in de waan van de dag en sinds vorig jaar werk ik hier niet meer, dus hoe het nu verder gaat durf ik niet te zeggen. Terugkijkend denk ik dat je als gemeente toch nog wel een hele tijd aanjager moet blijven. Dat vraagt best om intensieve tijdsinvestering, en dus ook om prioriteit van je bestuur. Niet eenvoudig als er al zoveel uitdagingen zijn waar je als gemeente voor staat.

Tegelijk heb ik ook de overtuiging dat het ook goed kan zijn om af en toe los te laten en kijken wat er gebeurt als je het de tijd geeft. En dat is wel de grootste les denk ik: dat je niet moet onderschatten hoeveel tijd zulke processen kosten. Het afscheid nemen van kerkgebouwen kun je vergelijken met een rouwproces. Dat bestaat uit fases: ontkenning, woede, verdriet, aanvaarding, loslaten. Veel kerken in Kampen zaten op dat moment nog heel erg vooraan in dit proces. En om dan te roepen: schiet eens op! Dat gaat niet echt helpen… Beter om te bouwen aan een vertrouwensrelatie."

4. Wat heeft het project opgeleverd?

"De pilot in Kampen zie ik, terugkijkend, als de proloog voor de kerkenvisie. Er is wat voorwerk gedaan waarop verder gebouwd kan worden.

Wat het heeft opgeleverd, is natuurlijk vooral dat het gesprek op gang is gekomen. Heel waardevol. Grappig om te noemen: het bleek tijdens die bewuste avond dat elk kerkgenootschap aan het nadenken was over de verhuur van zaaltjes. Een eye-opener voor de aanwezigen: het kan niet de bedoeling zijn dat we elkaar gaan beconcurreren op zaaltjesverhuur. Moeten we daarin niet een beetje op elkaar gaan afstemmen en misschien zelfs elkaar versterken? Heel simpel, maar je moet het wel even van elkaar weten.

De duurzaamheidsbijeenkomst heeft opgeleverd dat we bij 1 kerk een duurzaamheidsscan hebben laten doen. Dat heeft die kerk weer geholpen bij energiebesparing.

Wat het verder heeft opgeleverd is dat bij het college van B&W het onderwerp echt is gaan leven. Ik merkte dat het heel serieus werd genomen. En dat ook een duidelijke visie ontstond over wat dan de rol van de burgerlijke gemeente kan zijn. Bij een bouwaanvraag voor een nieuw kerkgebouw stelden ze de vraag: moeten we dat wel toestaan nu er op korte termijn gebouwen leegkomen? Heel positief dat dit tussen de oren kwam bij de bestuurders. Het college heeft ook diverse gesprekken gevoerd met de eigenaren van de Bovenkerk, want dat werd in die periode actueel: de PKN zou de Bovenkerk gaan afstoten. Een enorme beslissing natuurlijk, die in de kerk en in de stad veel onrust gaf.

Een heel goede keuze van de PKN vond ik trouwens dat zij een locatiemanager op de kerk hebben gezet. Deze had als doel: de deuren open! Van oorsprong is de kerk gebouwd door Kampen als geheel. De kerk was voor iedereen en dat voelde ook voor iedereen zo. Dat is in de loop der eeuwen veranderd. Een grote groep Kampenaren had de kerk nog nooit van binnen gezien. En dat terwijl ze gehecht zijn aan de mooie skyline met de Bovenkerk, die ze echt verbinden met het thuisgevoel. De locatiemanager zorgde dat er weer van alles ging gebeuren in die kerk. Kunstexposities, de woonbeurs, en ik zag dat er over twee weken een jazzconcert gaat plaatsvinden. Zo wordt een brede doelgroep bereikt en wordt de kerk weer van alle Kampenaren."

5. Wat zijn jouw gouden tips voor de zaal?

"Mijn tip – als je nog niet begonnen bent – organiseer dat gesprek, nodig alle kerkbesturen/kerkrentmeesters uit en zorg dat het in beslotenheid plaatsvindt, zodat het echt een openhartig gesprek kan worden. Dit gesprek kan eventueel uitgroeien in een platform waar kerken hun ervaringen kunnen delen.

Neem de tijd! Vooral geen haast hebben en denken dat je dit wel even snel kunt oplossen met een beleidsnota. En besef dus ook dat het je een aantal jaren veel tijd gaat kosten – hiervoor moet je de ruimte krijgen van je werkgever.

Zorg voor draagvlak / besef bij je bestuurders. Denk daarbij misschien ook aan de burgemeester ipv een vakwethouder. Zeker gezien de reiktwijdte van het onderwerp: niet alleen het erfgoed maar ook sociaal, maatschappelijk, ruimtelijk etc.

Eerlijk gezegd was ik niet meteen enthousiast voor het fenomeen Kerkenvisies. Een visie van bovenaf past niet meer in deze tijd en al zeker niet bij dit onderwerp. Daarom ben ik blij met hoe het nu vanuit de rijksdienst wordt ingestoken: meer als een proces, passend bij de situatie.  Je moet volgens mij echt kijken naar waar in jou gemeente behoefte aan is. Als je al een visie wilt opstellen, maak daar dan tenminste een visie van die samen met de kerkeigenaren of misschien ook wel je inwoners is geformuleerd.

Ik wens jullie daar allemaal veel succes mee!"

Reacties