U bent hier

De Notre-Dame als wake up call: Al 430 branden in kerken en kloosters in Nederland

dinsdag 3 december 2019 - 09:44

De brand in de Notre-Dame was uitzonderlijk, maar geen uitzondering. Ook in Nederland brak er de afgelopen tien jaar in 430 kerken en kloosters brand uit. In 38 gevallen was er sprake van een verwoestende brand. Zijn er lessen te leren?

De Notre-Dame was qua veiligheid de Rolls Royce onder de Franse kathedralen, aldus luitenant-kolonel Thierry Burger van de Parijse brandweer. En toch vatte de kerk op 15 april dit jaar vlam. Op het tiende brandsymposium georganiseerd op 19 november te Arnhem door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in samenwerking met onder meer het Instituut Fysieke Veiligheid, trok Thierry Burger lessen uit de brand in de Notre-Dame. Volgens Burger is dagelijkse controle van het gebouw noodzakelijk. Zeer belangrijk is dat de verantwoordelijke voor de veiligheid van de kerk het gebouw door en door kent en deze kennis deelt met de brandweer. Ook de brandweer moet het gebouw kennen, de plattegrond begrijpen en weten welk belangrijk erfgoed zich waar bevindt, benadrukt Burger. Gelukkig beschikte de brandweer ten tijde van de brand over een lijst met de 56 kunstwerken die als eerste gered moesten worden. Deze werden via de sacristie in veiligheid gebracht. Daarnaast is er inmiddels een voorlopige versie van een Cultureel Erfgoed Beschermingsplan voor de Notre-Dame, dat wordt opgesteld in nauwe samenwerking met het Louvre. Over twee maanden moeten alle kathedralen in Frankrijk beschikken over een eerste versie van zo’n beschermingsplan. ‘Dit plan moeten breed gedeeld worden met alle hulpdiensten’, zegt Burger.

430 branden

Ook Nederland moet zich bezinnen, blijkt uit recent onderzoek van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en verzekeraar Donatus, een verzekeraar waar de meeste kerken bij zijn aangesloten. Gezamenlijk tellen zij 430 kleine en grote kerkbranden in de afgelopen tien jaar. Mogelijk zijn het er meer, want de Rijksdienst is alleen bij brand in rijksmonumentale kerken betrokken en niet elke kerk is bij Donatus verzekerd. Meestal betrof het kleinere brandjes die redelijk snel geblust konden worden. Zo’n 27 branden veroorzaakten een schade tussen de 50.000 en 1.000.000 miljoen euro. Bij 11 branden steeg het bedrag uit boven het miljoen.

Geen aparte eisen

Ondanks deze financiële schade, de ontzetting van omstanders, het verdriet van de kerkgangers en het verlies van cultuurgoed, gelden er nauwelijks aparte veiligheidseisen voor monumentale (kerk)gebouwen. Overheden stellen weinig specifieke brandveiligheidseisen bij het verstrekken van (restauratie)subsidies. Net zomin als verzekeraars gerichte eisen stellen. En ook de brandweer heeft geen specifieke regels voor monumenten. Clemon Tonnaer, onderzoeker bij het Instituut Fysieke Veiligheid, zegt het deze middag in Arnhem klip en klaar: wettelijk is er niets extra’s geregeld voor brandveiligheid van het erfgoed. Was er in de Brandweerwet 1952 en die van 1985 nog sprake van enige bescherming, uit de daaropvolgende Rampenwet 1995 is cultuurhistorie met stille trom vertrokken. De latere Bouwbesluiten reppen alleen over veilig vluchten en het voorkomen van overslaan van brand naar de buren. Voor de brandweer zijn dit de prioriteiten. Monumenten zijn in het licht van brandbestrijding geen bijzondere gebouwen.

Vrijwillig kader

Het beschermen van erfgoed bij brand rust nu primair op de schouders van de beheerders en de brandweer. Zij moeten op vrijwillige basis met elkaar afspraken maken om verwoestende kerkbranden als in Limmen, Valkenburg, Amstelveen, Weesp en Hoogmade te voorkomen. Of op zijn minst de schade te beperken. En dat gebeurt gelukkig ook steeds meer. Binnenkort is de dataset met Rijksmonumenten beschikbaar in de Geo omgeving voor de veiligheidsregio’s. Wanneer deze kaartlaag wordt aangezet popt bij brandalarm onmiddellijk op: dit is een monument.

Maar dan moet de brandweer wel weten wat te doen en te laten. In Amsterdam kent de brandweer de panden met historische interieurs en zijn de blusmethodes hierop aangepast.

Praktisch draaiboek voor kerkbeheerders

Met de presentatie op het symposium van de poster ‘Brandveiligheid in kerken’ ligt er al een belangrijk praktisch draaiboek op tafel. In vijf stappen toont de poster de belangrijkste situaties en acties voor, tijdens en na de brand. Een praktische handreiking voor kerkbeheerders die, evenals een uitvoerig verslag van het symposium, digitaal beschikbaar is via de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het verslag komt een dezer dagen (of volgende week) beschikbaar op de website van de RCE. Kennis beschikbaar maken en delen is een belangrijk wapen tegen onheil. Vraag blijft natuurlijk of dat genoeg is.

Marijke Bovens | november | 2019

Reacties