U bent hier

Doorzettingsvermogen redt oud schuilkerkje in Franeker

dinsdag 27 augustus 2019 - 15:10

Ooit was het Bolwerkkerkje in Franeker een ontmoetingsplek voor doopsgezinden. Sinds 2012 stond de oorspronkelijke schuilkerk leeg. Maar dit voorjaar werd het gebouw na een grondige renovatie heropend als culturele ontmoetingsplek De Mouterij. ‘Veel doorzettingsvermogen en de juiste samenwerkingspartner’ gaven de doorslag, vertelt Jan Pieter Verhoog van Stichting De Mouterij. Maar de begroting is nog ‘een dubbeltje op zijn kant.’

De vloeren deinden als je erover liep, de pilaren rustten op doorgerotte palen, de trap stond op instorten en vocht en schimmel tekenden de muren. De bouwkundige staat van het oude Bolwerkkerkje in Franeker was dramatisch toen bestuurslid Jan Pieter Verhoog van Stichting de Mouterij er in 2014 kwam. 
Toch was het voor Verhoog, zelf restauratieaannemer, niet moeilijk om een toekomst voor het oude kerkje te verzinnen. ‘De kerkzaal is bijzonder markant. En de akoestiek is prachtig. Het lag voor de hand om er een multifunctioneel podium van te maken.’ 

Schuilvermaning
Het oudste deel van de mouterij, de consistorie, dateert uit 1560. Toen was het nog een woning. In 1578 bouwen de gebroeders Schellingwou tussen het Bolwerk in Franeker en de Zilverstraat een mouterij, waar granen worden verwerkt tot mout. Wederdopers krijgen in 1656 toestemming om in het kerkje een ‘schuilvermaning’ te vestigen. Doopsgezinden mogen in die tijd hun geloof niet openlijk belijden. 
De doopsgezinden maken in 1876 plaats voor Gedoopte Christenen. Deze blijven er meer dan een eeuw, maar in 2012 is de laatste dienst in het Bolwerkkerkje. Na 356 jaar sluit het de deuren.
Stichting De Mouterij deed al vanaf 2007 pogingen fondsen te vinden voor restauratie en herbestemming. Effectief werd dat streven pas toen de stichting de handen ineensloeg met de Vereniging Vrienden van de stad Franeker, vertelt Verhoog, zelf destijds bestuurslid bij die vereniging. ‘Ik kende een architectenbureau dat wilde meedenken over de toekomst.’ 

Fondsen
Voor de restauratie en verbouwing was zes ton nodig. De provincie gaf twee ton uit het budget voor restauratie en herbestemming kerkgebouwen. Wel stelde de subsidiegever als voorwaarde dat er drie appartementen bovenin het kerkje zouden komen, die basisinkomsten voor de stichting genereren.
Om de overige vier ton bij elkaar te krijgen, schreef de stichting ‘alle denkbare fondsen’ aan, vertelt Verhoog. ‘Er kwamen veel kleine giften en subsidies. Duizend, vijfduizend, tienduizend euro. Maar daar gingen we het niet mee redden.’ Een grote bijdrage van het Prins Bernhard Cultuurfonds van een ton, en 50.000 euro van een lokaal fonds, gaven hoop. Een hypotheek via het Restauratiefonds maakte de begroting sluitend.

Ondergronds grachtje
De restauratie startte in 2017 en bracht direct een verrassing, namelijk een ondergronds grachtje. ‘Een soort flinke sloot met een kademuur onder de vloer’, vertelt Verhoog. De functie was tweeledig: de doopsgezinden gebruikten water altijd als vluchtroute. Voor de mouterij was het water ook van belang om de granen in te weken. 
Het grachtje is zorgvuldig in kaart gebracht en gedocumenteerd. ‘Een deel is te zien doordat er een glasplaat in de vloer is geplaatst.’ De loop van het water is verder gemarkeerd door strepen. Ook de oude dorsvloer is met behulp van een glasplaat nog zichtbaar.

Toneelstuk
De belangstelling voor De Mouterij als een multifunctionele ontmoetingsplek loopt volgens Verhoog ‘boven verwachting’. ‘We geven rondleidingen. En een theatermaker wil hier komend seizoen een toneelstuk opvoeren.’ Mannenkoor ‘Franeker Akkoord’ repeteert er wekelijks. De ruimte is te huur voor feesten en werd al eens afgehuurd voor een begrafenis. 
Toch blijft de begroting ‘een dubbeltje op zijn kant’, zegt Verhoog. ‘We zijn natuurlijk net begonnen en draaien net niet ‘break even’. Kosten voor gas, licht en water vallen hoger uit dan gedacht. Al doende moeten we leren.’

Bouwbesluiten
Verhoog is ‘apetrots’ op De Mouterij. ‘Het is één grote ontdekkingsreis geweest. Dat het is gelukt, geeft zoveel energie. Het moment dat de laatste grote subsidie binnenkwam en we eindelijk al het geld binnen hadden! Dit kerkje is echt gered door de inzet van de vrijwilligers en een breed draagvlak onder de bevolking. Ik wil de gemeente - voor wie herbestemming niet aan de orde van de dag zal zijn - niet te kort doen, maar vooral in het begin kreeg ik het gevoel dat we van de overheid vooral regels en bouwbesluiten doorkregen’. 
Voor andere stichtingen of bevlogen vrijwilligers met soortgelijke plannen heeft Verhoog twee tips. 

Tip 1: ‘Zorg voor een breed draagvlak. Dat is belangrijk voor subsidiegevers. Voor De Mouterij is de samenwerking met de Vereniging Vrienden van Franeker bij de fondsenwerving belangrijk geweest. De Vereniging heeft ruim 350 leden en veel actieve vrijwilligers.’

Tip 2: Blijf communiceren met omwonenden, bijvoorbeeld via een eigen website of nieuwsbrief. ‘Wij gooiden regelmatig briefjes bij de buren door de bus, bijvoorbeeld om bepaalde werkzaamheden tijdens de restauratie aan te kondigen. Toch was dat niet altijd voldoende. Blijf het verhaal vertellen. En dat is niet alleen praktisch wat je aan het doen bent, maar vooral welke toekomst je voor het kerkje ziet.’ 

Reacties