U bent hier

Expertmeeting Kerkenvisies: ‘Dit gaat over zoveel meer dan alleen erfgoed’

donderdag 28 november 2019 - 11:57

Ruim 125 gemeenteambtenaren en andere stakeholders in het religieus erfgoeddomein waren op 14 november in Amersfoort bijeen voor een expertmeeting rondom de kerkenvisie. Een bijeenkomst die vooral in het teken stond van de (vaak lastige) eerste stappen. Hoe inventariseer je? Hoe waardeer je? Hoe ga je het gesprek aan? Wie zijn de stakeholders? ‘Het eerlijke verhaal is: dit is geen gemakkelijk proces.’ 

Susan Lammers telt bij haar aftrap van de expertmeeting haar zegeningen. De algemeen directeur Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, en voorzitter van de stuurgroep van programma Toekomst Religieus Erfgoed, zegt: ‘Dit afgelopen jaar begonnen 66 gemeenten met hun kerkenvisie. Nog eens 15 gemeenten overwegen ermee aan de slag te gaan. Dat is bijna een vijfde van alle Nederlandse gemeenten. Voor ons is dat boven verwachting.’ 

Het komende jaar wil het (drie jaar lopende) programma gemeenten steeds meer op maat ondersteunen. Niet alleen met regionale informatiebijeenkomsten. Ook met een strippenkaart voor een procesbegeleider. Hiermee kun je als gemeente een procesbegeleider langszij vragen, die je als een schippersloods even op weg kan helpen om het kerkenvisieproces op goede koers te brengen. Deze procesbegeleiders hebben al ruime ervaring met kerkenvisietrajecten in pilotgemeenten.

Ook wijst Lammers op het in november gestarte programma Kerk en Kunst. Een unieke samenwerking van kunstenaars en kerken, waarin samen op zoek wordt gegaan naar de gelaagde betekenissen die te vinden zijn in de gebedshuizen. Lammers: ‘Kerkelijke gemeenten en media tonen veel interesse voor deze nieuwe benadering van religieus erfgoed.’

Het gaat om de beweging

‘Toen we met dit programma begonnen, dacht ik: het zit eigenlijk heel eenvoudig in elkaar. Je gaat als gemeente inventariseren en waarderen. En dan heb je een lijst waarmee je verder kunt’, vertelt Frank Strolenberg, programmaleider TRE. ‘Nu weet ik: het gaat over zoveel meer dan alleen erfgoed. Een kerkenvisie raakt aan sociale, ruimtelijke en economische aspecten – met al die raakvlakken moet je rekening houden.’

Op de vraag of het begrip ‘kerkenvisie’ wel zo gelukkig gekozen is en niet al snel een papieren tijger zal blijken, antwoordt Strolenberg: ‘De kerkenvisie is niet voor niets vormvrij. Ik zou zelfs zeggen: wij zitten niet per se te wachten op allerlei documenten. Het gaat vooral om het proces. De beweging die je inzet, is belangrijker dan het document.’

Alles gaat anders

‘In dat proces kom je inderdaad van alles tegen’, zegt Matija Stanicic, projectmanager Erfgoedagenda 2017-2020 in Rotterdam. ‘Kort gezegd: Je hebt bepaalde verwachtingen, alles gaat anders en daar geef je dan weer een draai aan.’

Pilotgemeente Rotterdam zit nog midden in het onderzoek naar de cultuurhistorische-, stedenbouwkundige-, architectonische- en interieurwaarde van de 158 religieuze gebouwen in de gemeente. In een aparte sessie, later op de middag, vertellen Rotterdamse ambtenaren hoe ze bij die waardebepaling te werk gaan. En hoe ze die waardebepaling verder willen gebruiken.

Richting en energie

Een ander gezichtspunt biedt Freek van Genugten – hij is secretaris van het bisdom Den Bosch. Over de kerkenvisie is ons bisdom positief, vertelt hij. ‘We hebben meteen bijeenkomsten voor de parochies georganiseerd. Daardoor wordt de dialoog met de wereld buiten de kerk een stuk beter gevoerd. Hiervoor werd er pas na onttrekking aan de eredienst begonnen met zoeken naar een herbestemming. Nu verkennen we die opgave samen met andere belanghebbenden. Als je met elkaar duidelijk krijgt voor welke gebouwen je harder wilt lopen, dan geeft dat richting en energie. Dan weet je hoe het verder moet.’

Identiteit behouden

Klaas van der Kamp, classispredikant bij de PKN, geeft ten slotte een humorvol inkijkje in de gang van zaken in Overijssel en Flevoland: ‘In de Noordoostpolder werden na de oorlog veel dorpen neergezet. Die kregen standaard een Nederlands-hervormde, gereformeerde en katholieke kerk. De verwachting was dat de dorpen en het kerkbezoek flink zouden groeien. Maar dat is nooit gebeurd. Nu zie je dat – bijvoorbeeld – de hervormde en gereformeerde kerkgebouwen worden verkocht en dat ze gedrieën het katholieke gebouw in de lucht houden. Zo blijft er iets van de identiteit van de dorpsgemeenschap behouden. Dat wordt dan wel weer door iedereen belangrijk gevonden.’

Van der Kamp constateert veel voorzichtigheid. Aan de kant van de kerkbesturen én onder ambtenaren. Zonde, vindt hij. ‘Er is vanuit Den Haag een potje met geld beschikbaar om je religieus erfgoed in kaart te brengen. Waarom zou je daar geen gebruik van maken?’

Grote zoektocht

Vervolgens gaan de deelnemers van de expertmeeting uiteen om mee te doen aan workshops over inventariseren, waarderen, stakeholders analyseren en de vormen die een kerkenvisie aan kan nemen. Twee uur later komt iedereen nog kort plenair bijeen.

Op het podium reflecteren Atty de Haan en Inge Slagter van de pilotgemeente Súdwest-Fryslân nog een keer op hun kerkenvisieproces: ‘Het was een grote zoektocht. In retrospectief hebben we merendeels goede keuzes gemaakt. Maar er zijn ook momenten geweest dat we als pilotgemeenten even bij elkaar uit moesten huilen. Het eerlijke verhaal is: het is een vruchtbaar, maar niet altijd gemakkelijk proces.’

Meer weten?

Bekijk de Powerpoint-presentatie over het programma Toekomst Religieus Erfgoed en de Aanpak religieuze gebouwen Rotterdam. En lees ook de blog die Klaas van der Kamp onlangs schreef voor ons platform. En lees hieronder de verslagen van de verschillende sessies: 

Tags 
Kerkenvisie

Reacties