U bent hier

Interview met Lilian Grootswagers (FRH): 'Denk out of the box'

maandag 25 juni 2018 - 13:59

“Er is veel mogelijk bij herbestemming religieus erfgoed, maar denk wel out of the box

We bevinden ons op een beslissend moment in de geschiedenis waar het gaat om herbestemming van religieus erfgoed. Dit zegt Lilian Grootswagers, secretaris van de Europese organisatie Future for Religious Heritage (FRH) en expert op het gebied van religieus erfgoed. Hoe kijkt zij aan tegen de Nederlandse en Europese ontwikkelingen rondom herbestemming? ‘We moeten mensen bewust maken dat religieus erfgoed kán verdwijnen.’

De vanzelfsprekende aanwezigheid van religieus erfgoed is voor Lilian Grootswagers het beste verwoord door mr. Pieter van Vollenhoven, die zich jarenlang inzette voor het behoud van monumenten. ‘In een lezing vertelde hij ooit hoe hij als jochie op weg van en naar school altijd langs een kerk fietste. Op een dag was die kerk ineens verdwenen. Voor hem was dit echt een schok.’  Zo is het voor veel mensen, vertelt Grootswagers. ‘Er zijn veel verschillende manieren waarop je gehecht kunt zijn aan een gebouw. Dat kan zijn omdat je er direct bij betrokken bent, maar dat hoeft helemaal niet.’ Ze schetst het beeld van Nederland: plat, met hier en daar een spitse kerktoren. ‘Stel dat je al die torentjes niet meer hebt. Dan ziet Nederland er wel anders uit.’

Presentatie van het Torch Initiatief door door Lilian Grootswagers aan de nationale coördinatoren van de EU-landen in Milaan

Bewustzijn

Op dit moment, zegt Grootswagers, ‘staat het Nederlandse erfgoed er prachtig bij. Er is veel geïnvesteerd in behoud, en daarom is het juist nú zo belangrijk dat we kijken wat we ermee willen. Anders hebben we straks weer een groot tekort aan onderhoud.’ Er moeten dus keuzes gemaakt gaan worden. ‘En die kunnen alleen gezamenlijk gemaakt worden door verschillende partijen: Rijksoverheid, lokale overheid, provinciale overheid, eigenaren, projectontwikkelaars, omwonenden.’ Om tot deze keuzes te komen moeten mensen zich bewust worden van de gevolgen als religieuze gebouwen uit het landschap verdwijnen. ‘Ik vind dat wij de rol hebben om mensen zich ervan bewust te maken dat het erfgoed kán verdwijnen. Dit staat los van religie. Het gaat over erfgoed van ons allemaal.’

In heel Europa speelt dit thema op dezelfde manier, ziet Grootswagers. ‘Overal vindt secularisatie plaats. Overal spelen rondom de gebouwen veel verhalen, emoties, heeft men te maken met kostbare interieurs waarvan men zich afvraagt: wat doen we ermee?’ En overal, vertelt Grootswagers, ‘hebben mensen het idee dat religieuze gebouwen gewoon blijven bestaan. Ze zien niet dat het erfgoed écht op schop staat.’ Toch is het bewustzijn, als je het vergelijkt met tien jaar geleden, inmiddels al flink doorgedrongen. ‘Je leest iedere dag wel iets in de krant of op internet over herbestemming. Ook bij bestuurders, zoals lokale wethouders, is er meer bewustwording. Voor het Europese jaar van cultural heritage is herbestemming een van de tien vooraanstaande onderwerpen.’ De expert vindt dit een positieve wending, maar er moet nog meer gebeuren. ‘We kennen nu de cijfers: hoeveel kerken, kloosters, synagogen er leeg staan. Bestuurders wéten hoeveel gebouwen in hun gemeente onder druk komen te staan. Hier zouden ze alvast een visie op kunnen ontwikkelen.’

Communicatie

Grootswagers zet zich er sterk voor in dat de religieuze gebouwen, ook na herbestemming, open blijven voor publiek. ‘Ik vind dat gebouwen een betekenis moeten hebben in de tijd waarin mensen nu leven. Veel mensen denken dat alleen grijze oudjes geïnteresseerd zijn in oude kerkgebouwen, maar uit enquêtes blijkt dat jonge mensen er ook veel belangstelling voor hebben. Er zijn steeds bijvoorbeeld meer jonge afstudeerders die onderzoek doen naar de toekomst van dit soort gebouwen. Hier zit veel potentie in, maar dan is er wel meer communicatie nodig, bijvoorbeeld tussen kerkeigenaren en stakeholders.’ Een voorbeeld van wat goede communicatie teweeg kan brengen, vindt Grootswagers het herbestemmingstraject van de Petruskerk in Vught. ‘Dit is een lange weg geweest. Een aantal projectontwikkelaars heeft de kerk gekocht en de gemeente erbij betrokken. Alle burgers, groot en klein, hebben meegeholpen en iedereen heeft er een stukje aan gebouwd. De kerk is nu een ontmoetingscentrum voor alle Vughtenaren. Dit was een mooi proces.’

“Tijdelijk gebruik dat betekenis heeft voor de moderne tijd: een extreem voorbeeld van out of the box denken”

Grootswagers raadt betrokkenen bij een herbestemmingsproces aan om dit proces zorgvuldig te doorlopen. ‘Architectonisch zijn dit bijzondere gebouwen. Er zit veel vakmanschap in. Als je die sloopt ben je ze in één keer kwijt. Ik vraag me af of onze maatschappij nu nog het geld en de wil heeft om zulke bijzondere gebouwen te bouwen. In het verleden was het geen sinecure om zo’n religieus gebouw te bouwen, en dat geldt nu ook voor de herbestemming. Overweeg dus echt álle kansen voordat je tot sloop overgaat en neem hier de tijd voor. Neem ook de omwonenden voldoende mee in het proces.’

Innovatieve oplossingen

Voor goede herbestemming is veel creativiteit nodig, ziet de herbestemmingsexpert. ‘Er is veel mogelijk, maar daarvoor moet je soms wel out of the box denken. We staan voor een interdisciplinaire opgave: alleen als we kennis uit verschillende domeinen koppelen en innovatief nadenken, zullen er nieuwe kansen ontstaan.’ Volgens Grootswagers zouden we bij herbestemming het milieu bijvoorbeeld vaker mee moeten nemen. ‘Gebouwen zijn bij voorbaat duurzaam. Als we alle daken van kerken en kloosters jaren geleden al hadden vol gelegd met zonnepanelen, hadden we de gebouwen én kunnen behouden én warm kunnen houden.’ Hier staan wet- en regelgeving vaak in de weg. ‘Voor monumenten gelden vaak regels die het bijvoorbeeld verbieden zonnepanelen te plaatsen. Maar we zouden na kunnen denken over hoe we die panelen minder zichtbaar kunnen maken. Betrek hier universiteiten bij: laat de wetenschap weer meer in verbinding komen met de praktijk. Door na te denken over ‘moeilijke gebouwen’ worden nieuwe technieken ontwikkeld waar heel Nederland iets aan heeft. Laat Nederland met zulke innovatieve oplossingen voorlopers worden in Europa.’

Tips van Lilian Grootswagers aan partijen die met religieus erfgoed te maken hebben:

  • Blijf het onderwerp agenderen
  • Zorg voor netwerken: breng het bij andere partijen onder de aandacht
  • Zorg voor kerkenvisies: dan gaan mensen met elkaar praten
  • Blijf openstaan om erover te praten, om het onderwerp gezamenlijk op te pakken

Op 8 januari 2018 lanceerde Future for Religious Heritage het “Torch of Culture and Heritage” initiatief. Kijk hier voor meer informatie. Meedoen kan tot 8 oktober 2018.

Reacties