U bent hier

Interviews in nieuwsbrief juni 2014

maandag 23 juni 2014 - 10:54

Sophie van Bijsterveld, Bijzonder hoogleraar Religie, Rechtsstaat & Samenleving bij Universiteit Tilburg en lid Eerste Kamer voor het CDA

“Er zijn verschillende redenen waarom ik hecht aan het behoud van kerkgebouwen: allereerst hoop ik dat ze blijven functioneren in hun oorspronkelijke functie, de eredienst. Kerken en kerktorens zijn verder visuele bakens en oriëntatiepunten die niet zijn weg te denken uit het Nederlandse landschap. Ook zijn kerken plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten, gelovigen en niet-gelovigen. Bovendien is het kerkelijk erfgoed verknoopt met de geschiedenis van Nederland en zitten er prachtige voorbeelden van bouwkunst tussen. Stel je voor: dorpen en steden zonder kerkgebouwen! Allemaal redenen om dit erfgoed niet onopgemerkt verloren te laten gaan. En dat gevaar bestaat wel degelijk. Vaak wordt gesteld dat geloof een privézaak is waar de overheid zich niet mee moet bemoeien, maar als een kerkgebouw gesloopt dreigt te worden, blijkt uit breed gedragen protest daartegen dat ze ook een publieke en maatschappelijke functie vervullen. Daarom is de lancering van de Nationale Agenda van groot belang. De kracht zal in de samenwerking moeten liggen, want het dossier is complex en de urgentie is hoog: zonder inspanningen zal het aantal kerkgebouwen dramatisch verminderen. Om te slagen zal een aantal randvoorwaarden ingevuld moeten worden: wanneer herbestemming aan de orde is zullen de diverse partners en kerkgenootschappen respect moeten hebben voor de verschillende manieren waarop tegen een waardige herbestemming wordt aangekeken. Overheden zullen niet alleen de maatschappelijke functie van kerk en kerkgebouwen moeten erkennen, maar ook geen koudwatervrees moeten hebben bij financiële steun van als kerk in gebruik zijnde gebouwen. Voor kerken zelf is het zaak na te denken over verruiming van gebruiksmogelijkheden. Overval kerken niet met een gemeentelijke monumentenstatus, maar zoek, als een kerkgemeenschap een kerkgebouw moet afstoten gezamenlijk naar een oplossing. Want dat is mogelijk. Mooie voorbeelden van herbestemming zijn de Heilige Maagdkerk in Bergen op Zoom die nu functioneert als Theater De Maagd of aan het voormalige klooster van de congregatie van de Fathers of Mill Hill in Tilburg, waar nu ‘De Rooi Pannen’ gevestigd is, het bekende opleidingsinstituut voor horeca, compleet met opleidingshotel en-restaurant. Maar ook gezamenlijk gebruik van een kerkgebouw door rooms-katholieken en protestanten, zoals bijvoorbeeld bij de Geertrudiskerk in Bergen op Zoom, kan bijdragen aan het behoud van een kerkgebouw.”

Lilian Grootswagers, Bestuurslid van de Europese netwerkorganisatie Future for Religious Heritage met als thuisbasis Brussel

“FRH vertegenwoordigt voor de Agenda een internationale invalshoek. Het is een niet-religieuze organisatie die openstaat voor iedereen en inmiddels leden heeft in dertig Europese landen. Wij zetten vooral in op het delen van kennis op alle niveaus en op allerlei gebieden. We willen bewustzijn creëren van de bedreigingen voor het Europees religieus erfgoed en een platform bieden voor wie werkzaam is op het gebied van bescherming van religieus erfgoed. Secularisatie en krimp komen overal voor, ook al gaat het in sommige delen van Europa, zoals Nederland, sneller dan elders. Wij werken onder meer samen met universiteiten, halen mensen naar Nederland en vice versa. Ik ben blij dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed nu de Agenda lanceert en daarmee een platform creëert voor de vele verschillende stakeholders die betrokken zijn bij het religieus erfgoed. De opgave waar we voor staan is groot, communicatie met én begrip voor elkaar zijn daarom van wezenlijk belang. Het religieus erfgoed is ontstaan uit samenwerking tussen vele groeperingen. Door nu ook samen te werken kunnen we veel bereiken. Een uitdaging hierbij is hoe je ook de jeugd erbij kunt betrekken, want die belangstelling is er wel degelijk. Een mooi internationaal voorbeeld van herbestemming van een kerk vind ik dat van de Saint-Espritkerk in Québec waar sinds 2002 de circusschool van Québec gevestigd is, dagelijks trainen er amateurs en internationale professionals. Daarmee kon het gebouw bewaard blijven terwijl deze herbestemming bijdraagt aan de vitaliteit van de wijk en gedragen wordt door de buurtbewoners.”

Karin Westerink, Voorzitter Federatie grote Monumentengemeenten (FGM) en werkzaam bij Bureau Monumenten & Archeologie, gemeente Amsterdam

“Ik houdt me al jaren bezig met het religieus erfgoed. Tijdens mijn werk bij Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland (SKKN) deed ik praktisch onderzoek om de eigenaren te helpen bij hun beheervraagstukken. Bij Beeld en Geluid maakte ik het religieus erfgoed toegankelijk voor een groter publiek. En nu bij de gemeente Amsterdam werk ik vanuit het publiek perspectief samen met private partijen om in gezamenlijkheid te komen tot een zo zorgvuldig mogelijke omgang met religieus erfgoed. Het religieus erfgoed is voor mij het DNA van de Nederlandse samenleving.

De afgelopen jaren is er vanuit de overheid behoorlijk ingezet op het vereenvoudigen van wet- en regelgeving en het versnellen van procedures, in de verwachting dat eigenaren van (religieus) erfgoed hierdoor sneller weten waar ze aan toe zijn, een betere service krijgen en ook nog eens goedkoper uit zijn. De vraag is natuurlijk of dit als voldoende wordt ervaren door de eigenaren of dat er nog meer en door de andere spelers, zoals de kerken zelf en de erfgoedorganisaties, moet gebeuren om de uitwerking van de deregulering volop positief te laten zijn.”

Erik Kleijn, Hoofd Gebouwd Erfgoed bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en samen met Frank Strolenberg (ook RCE) betrokken bij de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed

“Waarom iemand waarde hecht aan het behoud van een kerkgebouw, hangt af van het perspectief: het kan gaan om een persoonlijke verbondenheid, of om bijvoorbeeld cultuurhistorische, religieuze, esthetische of maatschappelijke waarden. Vanwege die veelheid aan waarden en belangen ligt in deze periode van ontkerkelijking een overheidsrol voor de hand bij het behoud van kerken. Met name bij rijksmonumenten die lange tijd met publiek geld worden onderhouden. Die inspanning richt zich vooral op het proces: zorgen dat de belangen van iedere betrokken partij op tafel komen, en een goede weging van de verschillende, soms strijdige, belangen en wensen ten aanzien van toekomstig gebruik mogelijk wordt. Omwonenden hebben vaak een grote affiniteit met een kerkgebouw in hun dorp of wijk. Als zo’n kerk leeg komt te staan, kan een nieuwe functie – maatschappelijk of commercieel – bijdragen aan het versterken van de levendigheid en identiteit van een dorp of buurt. Omdat kerkorganisaties bijna altijd eigenaar zijn van een kerkgebouw, is het van belang dat zij zich kunnen vinden in een nieuwe functie. Rooms-katholieken en protestanten staan daar verschillend in. Voor protestanten is een kerk een materiële behuizing, terwijl voor katholieken de kerk een gewijd gebouw is. Wat een goed voorbeeld is van behoud, hangt sterk af van de situatie. Er zijn veel factoren die daarin een rol spelen: de opdrachtgever, de architect, de klant, omwonenden; tijdpad, budget, wet- en regelgeving. Soms is het resultaat esthetisch en functioneel geslaagd, maar was het proces ernaartoe een drama. Zelf vind ik de herbestemming van rijksmonument de Sint-Janskerk in de Arhemse wijk Klarendal tot Memorarium (een plek om de doden te herdenken en waar urnen in nissen kunnen worden geplaatst) een geslaagd voorbeeld. Er is een exploitatie gevonden en de kerk behoudt een sociale plaats in de buurt. Er is nog een kleine kapel voor dagelijkse devotie ingericht en op het orgel worden soms nog concerten gegeven.”

Peter Breukink, Directeur Stichting Oude Groninger Kerken

“Onze stichting zet zich al vanaf 1969 in voor het behoud van Groninger kerken, want hier in het noorden voltrok zich toen al wat nu steeds actueler is geworden: krimp en ontkerkelijking. De stichting nam veelal kleine (dorps-)kerken over die leeg stonden en dreigden te vervallen en ze boekte veel successen met het in stand houden en/of herbestemmen van deze kerken. Onze kennis en ervaring is gebaseerd op de praktijk en die kennis willen we graag delen met anderen en uiteraard kunnen wij ook leren van anderen. Daarom is er vanuit het veld aangedrongen op een gezamenlijke aanpak, gecoördineerd vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het is fijn dat dit nu is opgepakt. Behoud van religieus erfgoed is enorm belangrijk, kerken zijn immers de geschiedenisboeken van Nederland. Binnen en rond kerken gebeurden de belangrijke dingen. Die geschiedenis kun je niet bij het vuilnis zetten. Daarvoor moeten we maatschappelijk, economisch en cultureel draagvlak organiseren, want dit thema heeft een grotere implicatie dan we ons vaak realiseren. Denk bijvoorbeeld aan de economische component als het gaat om plattelandstoerisme, maar ook de emotionele component kun je niet uitvlakken. Kerkelijk erfgoed beroert mensen, ook niet-kerkelijk gebondenen. Het gaat om het vinden van een bestemming waar mensen blij van worden, dat kan een kleine aanpassing zijn of een totale herbestemming. Een mooi voorbeeld is de kerk van Vierhuizen (gemeente De Marne), die in 2006 de voor de eerste keer uitgereikte Bankgiro Restauratieprijs won. De sterk verwaarloosde kerk kon toen gerestaureerd worden en van een vervallen, in onbruik geraakt gebouw is het nu een spil in het kerkelijk en maatschappelijk leven van het dorp.”

Pieter Siebinga, Directeur Nationaal Restauratiefonds

“Wij zijn al bijna dertig jaar heel nauw betrokken bij monumentenbehoud, en kerken vormen daarbinnen een belangrijke categorie. We hebben al veel kerken geholpen met bijvoorbeeld het financieren van de restauratie. We willen onze rol graag verder uitbouwen door mee te denken over nevengebruik van kerken en te adviseren over mogelijke oplossingen. Ik hoop binnen de Agenda ook deze adviesrol te kunnen spelen en mee te bouwen aan een langetermijnvisie voor het behoud van religieus erfgoed. Natuurlijk zie ik knelpunten. Soms gaat het om een gebrek aan financiële middelen, soms om het vinden van functies, en dat hangt vaak weer af met wat mag en niet mag van kerkeigenaren. Samenwerking tussen de partijen die deelnemen aan deze Agenda is dan ook het allerbelangrijkste. Ik hoop oprecht dat iedereen ook over zijn eigen agenda heen durft te stappen, dan maken we van deze Agenda daadwerkelijk een Succes-Agenda.”

Jaap Broekhuizen, Secretaris van de commissie kerkelijke gebouwen van het Interkerkelijk Contact in Overheidszaken (CIO-K)

“Vanuit CIO-K was ik destijds betrokken bij het jaar van het Religieus Erfgoed in 2008. Toen was al een van de aanbevelingen dat er een gezamenlijke agenda zou moeten komen, en ik ben dus blij dat deze nu van start gaat. Het is een goede zaak dat monumentale kerkgebouwen en kloosters brede aandacht krijgen. Een van de aandachtspunten waarvoor wij ijveren, is aandacht voor het voortgaand religieus gebruik. Oorspronkelijk gebruik is immers de beste garantie voor behoud van monumentale kerken. Kerkgemeenschappen vormen vrijwilligersorganisaties die in feite een relatief goedkope vorm van exploitatie van een monument mogelijk maken, al betekent dat nog niet dat kerkgemeenschappen ook monumentenorganisaties zijn, kerken hebben een andere primaire doelstelling. Wil je, ondanks een afname van kerkleden, toch een monumentale kerk behouden, en dat willen de bewoners van dorp of stad vaak, dan zijn adequate gemeenschapsmiddelen noodzakelijk om de meerkosten voor het onderhoud van zo’n monumentaal gebouw op te kunnen brengen. Ik ben blij dat er veel verschillende organisaties betrokken zijn bij de Agenda en dus ook bij dit bewustwordingsproces. Ik hoop dat zo’n brede samenstelling en invoelingsvermogen in elkaars posities, brede, onverwachte en creatieve oplossingsrichtingen opleveren waarmee voorkomen kan worden dat eigenaren van religieus erfgoed beschouwd worden als de enige probleemeigenaren.”

Rogier Moulen Janssen, Belangenbehartiger namens de Konferentie Nederlandse Religieuzen

“Onze koepelorganisatie behartigt de materiële belangen van onze achterban, ruim vijfduizend religieuzen verenigd in zo’n tweehonderd instituten. Dat gebeurt onder andere door het beheer van vermogensfondsen, de financiering van maatschappelijke projecten en het scheppen van randvoorwaarden voor de verkoop van kloosters en/of het economisch rendabeler maken van kloosters en abdijen. Want ook de eigenaren van kloosters kennen het probleem van de instandhouding van hun eigendommen. Het gebruik van dit erfgoed in de oorspronkelijke functie is de beste vorm van behoud en toekomst voor kloosters. Die moeten zich dan wel financieel kunnen bedruipen en zichtbaar zijn en blijven; zodat er ook mensen blijven intreden. Wij denken creatief mee over mogelijkheden om te investeren in kloosters, zoals het brouwen van trappistenbier bij de Abdij Maria Toevlucht in Zundert. Een ander mooi voorbeeld is het door de provincie Noord-Brabant ingestelde revolving fund voor kloostergebouwen, een mogelijkheid waar wij ons ook sterk voor hebben gemaakt. Ik hoop vooral dat de Agenda bijdraagt aan de bewustwording dat het behoud van religieus erfgoed een gemeenschappelijk probleem is waar ook een algemeen belang aan hangt, en dat er begrip komt voor de eigenaren, want die zijn niet meer in staat om alles zelf te doen.”

Justin Kroesen, Theoloog en universitair docent Kunstgeschiedenis van het Christendom aan de faculteit Godgeleerdheid en verbonden aan het onderzoeksinstituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed, Rijksuniversiteit Groningen

“Ik doe onderzoek naar historische gebouwen en kerkinrichting en houd me met name bezig met de vraag hoe kerken door de eeuwen heen zijn gebruikt. Mijn aandacht richt zich vooral op de periode vanaf de Middeleeuwen tot en met de achttiende eeuw. Vanuit deze historische invalshoek adviseert ons instituut ook bij herinrichtingen en hergebruik van kerken. Die kennis over de culturele waarde van historische kerken vanaf de late Middeleeuwen tot het einde van de  achttiende eeuw wil ik graag inbrengen bij de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed. Wij zijn steeds op zoek naar de gelaagdheid, naar de collectieve geschiedenis die in kerken is af te lezen. Die kennis willen we overbrengen op een breed publiek. Ook richting mensen die eigenlijk nooit in een kerk komen. Educatie staat dan ook hoog op onze agenda. Wat mij betreft behouden kerken zo lang mogelijk hun oorspronkelijke functie. Hoe meer kerken en hun interieur intact blijven, hoe beter we kunnen aflezen hoe het geheel langzaam is gegroeid, met de preekstoel, het doophek en de herenbank nog op hun oorspronkelijke plek. Soms kom je nog zo’n kerk tegen waarbij je voelt “hier is in drie, vier eeuwen tijd niets wezenlijks veranderd”. Dat gevoel kun je hebben in een kleine dorpskerk, bijvoorbeeld in Aldtsjerk in Friesland, maar ook in een grote stadskerk als de St.-Bavo in Haarlem, waar het net lijkt of je een schilderij van Saenredam binnenstapt.”

Karel Loeff, Directeur erfgoedvereniging Bond Heemschut

“Behoud, bescherming en herbestemming van religieus erfgoed is een urgent probleem. Er komen zo veel kerken en kloosters leeg te staan. Onze vereniging met haar vele vrijwilligers probeert hier aandacht voor te genereren, onder andere door het tonen van goede voorbeelden van herbestemming. Ik hoop voor de Agenda te kunnen bijdragen aan de discussie over het wel of niet behouden of herbestemmen van religieus erfgoed. Op basis van de uitwisseling van argumenten moeten we begrip zien te kweken voor elkaars posities; met elkaar in gesprek blijven om steeds een stapje verder te komen. Het vinden van oplossingen voor leegstand hangt af van veel factoren: de ligging van het gebouw is belangrijk, of er wel een programma gevonden kan worden, en als dat is gevonden, is de vraag of dat programma wel passend is? Kerken en kloosters zijn altijd plekken waar mensen samenkomen en gemeenschapszin delen. Als een kerkgebouw niet meer als kerkgebouw in gebruik kan blijven, dan is zo’n soort gemeenschapsfunctie een mooie bestemming. Maar als er niet direct een geschikte functie voorhanden is, kan tijdelijk gebruik ook een oplossing zijn. Kijk maar naar de Dominicanenkerk in Maastricht, die jarenlang als opslagruimte en fietsenstalling heeft gefungeerd en nu prachtig is herbestemd tot een van de mooiste boekwinkels van Nederland. Wij voelen dan ook niets voor het nu maken van een selectie voor wel of niet behouden.”

Sylvia Pijnenborg, Directeur van Kerk en Klooster, dochter van BOEi, zet zich in voor herbestemming van religieus erfgoed

“Kerkgebouwen zijn vaak bijzondere gebouwen die het verhaal vertellen van onze religieuze geschiedenis. Die geschiedenis is het waard te bewaren. Vanuit onze praktijkervaring met het herbestemmen van andere oude gebouwen weten wij als geen ander hoe je kerken een nieuwe bestemming kunt geven en een nieuwe betekenis. Net als bijvoorbeeld oude fabrieken hebben kerken grote, hoge ruimtes en veel volume. Dat maakt het vinden van nieuwe functies uitdagend. Toch is dat wat wij willen: zoveel mogelijk kerken die leeg komen te staan daadwerkelijk een nieuwe bestemming geven. Want een leegkomend kerkgebouw kan meer zijn dan alleen een baken in een landschap. Ik hoop dat de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed bijdraagt aan het overbruggen van tegenstellingen, bijvoorbeeld tussen de belangen van huidige en toekomstige eigenaren. Natuurlijk kan niet alles behouden blijven, maar wij willen sloop zoveel mogelijk voorkomen. Onze ervaring is dat je uiteindelijk wel een nieuwe functie vindt voor het gros van de gebouwen. Een maatschappelijke of een meer commerciële functie. Voorwaarde is dat een kostendekkende exploitatie mogelijk is. Bijna elke nieuwe functie is voor ons eigenlijk beter dan leegstand of sloop. Die zoektocht kost soms tijd. Nu gaat de discussie nog te vaak over geld, terwijl de discussie vooral ook over andere factoren moet gaan. Aan die discussie willen wij voor de Agenda onze bijdrage leveren. Een geslaagde, niet zo bekende, herbestemming vind ik die van de negentiende-eeuwse Hoofdvaartkerk in Badhoevedorp waarin nu een restaurant en distilleerderij is gevestigd waarmee de kerk publiek toegankelijk is gebleven.”

Marieke van Schijndel, Directeur Museum Catharijneconvent

“Museum Catharijneconvent beheert de nationale collectie christelijk erfgoed in haar volle breedte, bovendien zijn wij nauw betrokken bij het roerend erfgoed in kerken en kloosters. Het is goed dat er bij de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed aandacht is voor zowel het roerend als het onroerend goed, want juist door de verbinding tussen gebouw en voorwerpen ontstaat meerwaarde. Dat ook de kerkelijke partners deelnemen aan deze Agenda is voor ons belangrijk, we moeten samen nadenken over het beheer van religieus erfgoed. Daarbij moeten we ook blijven werken aan draagvlak voor dit religieus erfgoed. Het is zo jammer dat de meeste kerken in Nederland gesloten zijn. De binnenkant is vaak zo mooi en het is jammer dat de mensen dit niet kunnen zien. Ik ben een groot voorstander van een Nationaal Open Kerkenprogramma. Verder is een realistische blik op het erfgoed nodig: we kunnen niet alles bewaren. Laten we een goede selectie maken, zodat de energie kan gaan zitten in zaken waar dat echt nodig is. In 2011 hebben wij een Handreiking Roerend Religieus Erfgoed uitgebracht, met daarin specifieke ideeën over welk pad je zou moeten lopen om tot keuzes te kunnen komen. Ik hoop dat de Agenda ook iets vergelijkbaars oplevert over de volle breedte van het religieus erfgoed. Wij dragen graag ons steentje bij.”

Interviews: Marjo Stam, Schrijfschap

Reacties