U bent hier

Kerkgebouwen inventariseren: waarom, wat en hoe

donderdag 28 november 2019 - 12:06

Hoe gebruik je data bij het opstellen van een kerkenvisie? Hoe inventariseer je je kerkgebouwen? Frank Strolenberg van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en Atty de Haan en Inge Slagter van de gemeente Súdwest-Fryslân delen hun antwoorden op deze en andere prangende vragen.

Waarom is het belangrijk dat ik een inventarisatie maak?

‘Je kunt pas een visie vormen, als je weet wat je hebt’, vindt Slagter. Een inventarisatie helpt je inzicht te krijgen in de opgave van je gemeente. In een krimpgebied, vol kleine dorpen met romaanse kerkjes, is die bijvoorbeeld anders dan in een gemeente met een grote stad met neogotische kathedralen. Door uit te zoeken wat je hebt, weet je ook beter waar kansen liggen.’

Waar moet ik beginnen?

‘Het is haast verslavend als je data aan het verzamelen bent, want je wilt alles compleet hebben’, vertellen Slagter en De Haan. ‘De vraag is: ga je al die data ook gebruiken in je analyse? Vraag je daarom eerst af: waar heb ik data voor nodig? Wat is mijn doel met deze inventarisatie?’

Door vooraf je vraag te bepalen, voorkom je dat je tot in den treure blijft zoeken en niet aan het formuleren van een kerkenvisie toekomst. In Súd-West Fryslân liepen ze bijvoorbeeld vast op het interieur: ‘We vroegen ons toen af: maakt het bij veel van onze herbestemde kerken echt uit hoe het interieur eruitziet? We besloten van niet en hebben dat voor nu laten liggen, zodat we verder kunnen met de visie.’

Wat kan ik inventariseren?

NAW-gegevens, bouwjaren en denominaties zijn een goed startpunt voor een inventarisatie. Maar er valt meer te verkennen. Zo kun je kijken naar het bestemmingsplan en beeldkwaliteitsplan. Voor Súdwest-Fryslân was het startpunt een cultuurhistorische kaart van de provincie Friesland, waaruit de gemeente een basisbestand van NAW-gegevens, denominaties en bouwjaren kon destilleren. Dat bestand moest overigens nog wel gecontroleerd worden, want verschillende kadastergegevens klopten al niet meer.

Daaruit trok de gemeente de les: let op de actualiteit van verzamelde gegevens. Sommige gegevens verouderen snel en als kerken worden gesloopt of herbestemd, komt die informatie niet altijd direct bij de gemeente terecht. Stem daarom intern goed af wie verantwoordelijk is voor het updaten van de lijst en betrek bij de inventarisatie ook andere afdelingen.

De cultuurhistorische kaart en bestemmingsplannen boden de gemeente Súdwest-Fryslân veel informatie, maar er was meer nodig. Met elk van de 160 kerken een kopje koffie gaan drinken was geen optie, dus werd een enquête uitgezet bij kerkeigenaren. Kerkeigenaren kregen vragen over de zitplaatsen en voorzieningen in de kerkgebouwen. Maar ook over hoe ze de toekomst van de kerk zagen. Hoe lang dachten zij dat de kerk nog als kerk in gebruik zou blijven? De enquête stelde de gemeente samen met het Steunpunt monumentenzorg. ‘Via de provincie werd een online portal beschikbaar gesteld waarop mensen de vragenlijst konden invullen. Dus via de provincie kun je ook hulp krijgen, benader die vooral!’

Andere inventarisatieonderwerpen zijn:

  • Hoe verhouden de verschillende denominaties zich tot elkaar?
  • Hoe zien de sociale structuren in de wijk of stad eruit?
  • Wat vinden buurtbewoners van het kerkgebouw?
  • Welke positie neemt de kerk in het dorp, de stad of de streek in?
  • Hoe passen de kerkgebouwen in het verhaal van de regio? In Brabant is religieus erfgoed bijvoorbeeld een van de vier verhaallijnen van het Brabants erfgoed. Dat heeft gevolgen voor de waardering: als een bepaald klooster verdwijnt. Dan kun je het verhaal van de provincie niet meer vertellen.
  • Waar zit de investeringsbehoefte? Wat is de staat van onderhoud? Welke mate van detaillering heeft het gebouw? En op welke manier zal het gebouw over een paar jaar gebruikt worden?

Waar vind ik al die data?

  • RCE bouwt een databestand over kerkgebouwen, maar ook over onder andere klokken, orgels en archeologie. De database is naar verwachting vanaf voorjaar 2020 beschikbaar, maar RCE kan op aanvraag al wel data leveren.
  • De Monumentenwacht heeft vaak rapporten over de staat van onderhoud van kerkgebouwen.
  • Het Museum Catharijne Convent is niet alleen een museum, maar heeft ook een database met veel gegevens over religieus erfgoed. Gemeenten die aan de slag gaan met kerkenvisies krijgen van MCC een code om in hun bestanden te kijken.
  • RCE heeft bijna iedere kerk een ID-nummer gegeven - die werden in Friesland bijvoorbeeld ook door de provincie gebruikt.
  • Wees niet bang om te googelen! De gemeente Súdwest-Fryslân heeft op die manier veel kerkeigenaren gevonden.

Meer weten?

Bekijk de samenvatting in één A4 en de Powerpoints van RCE en van de gemeente Súdwest-Fryslân.

Tags 
Kerkenvisie

Reacties