U bent hier

Rome schenkt klare wijn - ‘Guidelines’ hergebruik kerkgebouwen

woensdag 19 december 2018 - 10:54

Naar aanleiding van de conferentie ‘Doesn’t God Dwell Here Anymore? Decommissioning Places of Worship and Integrated Management of Ecclesiastical Cultural Heritage’, die op 29 en 30 november in Rome plaatsvond, zijn door het Vaticaan ‘guidelines’ gepubliceerd. De richtlijnen en aanbevelingen ten aanzien van het religieus erfgoed zijn bedoeld voor de katholieke gemeenschap die steeds vaker met het buiten gebruik stellen van kerken en herbestemmen van de gebouwen te maken krijgt. Het document gaat in op de oorzaken van de kerksluitingen, de canonieke wetgeving rondom kerkgebouwen, de erfgoedwaarden en internationale uitgangspunten van bijvoorbeeld ICOMOS en UNESCO. Het begrijpen van de essentie van gewijde gebouwen en vooral ook de materiële en immateriële betekenis krijgt vanzelfsprekend veel aandacht. Interessant zijn de begrippen die worden gehanteerd als het gaat om herbestemmen en hergebruik. Onmisbaar daarbij zijn volgens de pauselijke cultuurraad ‘resilience’ (vermogen van gebouwen om veranderingen te ondergaan zonder identiteit te verliezen), ’sustainability’ (duurzaam in de breedste zin –milieu, economisch, cultureel sociaal, politiek of administratief) en ‘planning’ (kerkelijke visievorming, pastoraal en gebouwenbeleid). Aansluitend bij dat laatste wordt een gebiedsgerichte benadering bepleit waarin samen met verschillende partijen nagedacht wordt over de toekomst van de kerkgebouwen. Dat sluit aan bij de beweging die we in Nederland maken om tot gemeentelijke kerkenvisies te komen.
Opvallend is dat in relatie tot erfgoed gedeeld gebruik, deels liturgisch, deels charitatief of sociaal, ook als mogelijke optie wordt geopperd. Volgens de opstellers zou dit echter wel een aanpassing van de canonieke wetgeving betekenen. In de omgang met het roerend religieus erfgoed komen richtlijnen aan de orde waarin naast de betekenis en verhalen, het inventariseren, waarderen, herplaatsen en bewaren een plaats heeft. Voor Nederland echter niet nieuw, al sinds 2011 bestaat hier de ‘Handreiking Roerend Religieus Erfgoed’ van Museum het Catharijneconvent.     

In de afsluitende lijst met 11 aanbevelingen komen veel van de bovengenoemde zaken terug. Verder is te lezen dat bij kerksluiting en herbestemming wordt aangedrongen op waardig hergebruik; bij verkoop eventueel afgedwongen met een juridisch beding. Voorkeur heeft religieus, cultureel of charitatief hergebruik. Commercieel gebruik moet worden uitgesloten en alleen bij gebouwen met weinig architectonische waarden zou transformatie in de woonsfeer kunnen worden overwogen. De boodschap van het document is helder en passende functies zijn een prachtig streven, maar de vraag is wel in hoeverre één en ander in de specifieke Nederlandse praktijk haalbaar is. Zeker wanneer we kijken naar het aantal gebouwen dat hier naar verwachting buiten gebruik zal raken (tussen de 30-80% van 6.000 kerkgebouwen) is het de vraag of commercieel gebruik niet noodzakelijkerwijs ook als optie overwogen moet worden. Maar met dit document heeft Rome een belangrijke stap gezet waarin men aangeeft gezamenlijk met de samenleving te willen nadenken over de toekomst van deze op allerlei manieren zo belangrijke gebouwen. Het is nu afwachten hoe de richtlijnen en aanbevelingen toegesneden worden naar de Nederlandse praktijk van de verschillende parochies en bisdommen.

Albert Reinstra
Specialist kerkelijke bouwkunst
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Download de 'Guidelines' die door het Vaticaan zijn gepubliceerd. 

Reacties