U bent hier

Speech wethouder Anjo van de Ven over de kerk en de stad

woensdag 24 februari 2016 - 15:23
Sint Laurentiuskerk, muurschildering boven koor, door Alexander Kläsener

Naar aanleiding van de onthulling van de “verborgen” Kläsener schilderingen in de St. Laurentiuskerk in Alkmaar hield wethouder Anjo van de Ven op 17 februari 2016 de volgende speech.

Het is mooi om hier weer te staan, in deze rijke, roomse Cuyperskerk, Sint Laurentiuskerk. Veel wethouders hebben de laatste jaren juist zorgen over kerken in hun stad of dorp. Kerken komen leeg te staan en moeten worden herbestemd of afgebroken. Dat veroorzaakt altijd veel commotie en emotie, omdat een kerk een baken is voor omwonenden en. Ook in Alkmaar hebben we dat gezien bij de afbraak van de Dominicuskerk en de Don Bosco. Nog steeds wordt over die kerken gesproken en geschreven. Ze zijn nog lang niet weg uit onze gemeenschappelijke herinnering. (Dominicus) Dat geeft aan hoe kostbaar ook deze Monumentale Laurentiuskerk is voor onze stad en hoe zuinig we daarop moeten en willen zijn. Monumenten, en veel kerken zijn dat, zijn boodschappers uit het verleden- oude gebouwen met een verhaal. Zij maken deel uit van onze geschiedenis en bepalen mede de identiteit van een stad of dorp en van haar inwoners. Vooral kerken nemen vaak een prominente plaats in een stad. Zij vertellen het verhaal van onze religieuze geschiedenis, die zeker in voorgaande eeuwen nauw verbonden was met het gewone, dagelijkse, maatschappelijk leven. Ook in deze tijd geven kerken nog steeds betekenis aan de menselijke leefomgeving. Daarmee zijn kerken waardevol: in materiele en immateriële zin. Waarde en waarden. Daar wil ik het kort met u over hebben.

Er is, om met het gemakkelijkste te beginnen economische waarde. Zelfs bij leegstand heeft een kerk voor de eigenaar een verkoopwaarde, die wordt beïnvloed door de monumentenstatus van het gebouw en de al dan niet ‘dure’ grond. (zoals in Alkmaar bij de sloop van de Dominicuskerk …) Voor de gemeente is de kerk van economische waarde, bijvoorbeeld als trekpleister voor toerisme, kijk naar de grote aantallen bezoekers aan deze kerk en de Grote Sint Laurenskerk. Uitzicht op een kerk heeft voor veel huizen nog steeds een positieve betekenis en dat uit zich in de verkoopprijs.

Dan de architectonische en vooral monumentale waarde . Voor de eigenaar is de monumentenstatus van groot belang om te weten wat er bij leegstand mee mag gebeuren. Een gemeentelijk monument en zeker een rijksmonument wordt in Nederland slechts zelden gesloopt. Die monumenten zijn ook van belang voor de gemeente als hoeder van het cultureel erfgoed. U begrijpt dat deze belangen, zeker bij een herbestemming, niet altijd samenvallen met wensen en belangen van anderen. En daar ligt voor een wethouder dan wel eens een uitdaging…. Die monumentale waarde hangt vaak samen met de stedenbouwkundige waarde. Want de plek van een kerk staat niet op zichzelf, maar in een omgeving en definieert ook vaak die omgeving. Een kerk maakt een stadsdeel of wijk herkenbaar, definieert een straat ( hoeveel Kerkstraten zijn er in Nederland) en vormde, zeker in vroegere eeuwen een baken, oriëntatiepunten voor bezoekers die in de stad rondlopen. Tegenwoordig noemen we dat geloof ik ‘landmarks’. Al worden die in onze eeuw door het gebruik van de smartphone wel steeds minder belangrijk. Maar ja, als die batterij leeg is, zul je het toch moeten doen met visuele oriëntatie op kerktorens en basale kennis van de stand van de zon…..

Daarnaast en daar bovenop de symbolische of misschien beter de iconische waarde van een kerk. Symbolen van de waarden van religie en het zichtbaar zijn daarvan in de wijk of stad. Voor de gemeente is de kerk een symbool of zelfs een icoon voor de eigen geschiedenis. Zo staat de Grote Sint Laurenskerk symbool voor het ontstaan van de stad in de middeleeuwen en deze (kleine) Laurentiuskerk voor de katholieke emancipatie, die een belangrijk onderdeel uitmaakt van de Alkmaarse geschiedenis. En niet voor niets geeft het verdwijnen van de Dominicuskerk en de Don Bosco-kerk in Nieuw- Overdie nog steeds bij een deel van de inwoners een gevoel van verlies en gemis.

Dat brengt me bij de sociale en sociaal- culturele waarde. De waarde van de kerk als ontmoetingsplaats door de eeuwen heen. En dat brengt ons ook bij de waarden ( met n) van onze samenleving. Kerkgebouwen zouden niet gebouwd zijn zonder waarden als gemeenschapszin. En ze zouden hun functie ook niet hebben kunnen vervullen zonder diezelfde gemeenschapszin, naastenliefde zo u wilt, en hulpvaardigheid. Veel van deze waarden zijn niet in geld uit te drukken, al worden daartoe soms wel pogingen gedaan. In 2010 verscheen een rapport: ‘De kerk telt’, waarin werd becijferd dat de inzet van kerkelijke gemeenschappen, bijna altijd vrijwilligers, goud waard is. Ik heb het niet voor Alkmaar kunnen uitrekenen, maar Nederland telt nog steeds honderdduizenden kerkelijke vrijwilligers. Door plaatselijke parochies worden jaarlijks zeker 50.000 mensen geholpen bij rouwverwerking en worden 300.000 ouderen en zieken meerdere keren bezocht. Ook culturele activiteiten, zoals concerten, soms festivals, exposities, openstellingen bij monumentendag bereiken landelijk gezien jaarlijks bijna 700.000 mensen. Dat zie je in Alkmaar in het stedelijke, maar zeker ook in het landelijk gebied, waar veel voormalige kerkgebouwen nu nog steeds een zeer waardevolle gemeenschapsfunctie vervullen. Als je dat in geld uitdrukt gaat het om wel 400 miljoen euro’s per jaar. Dat is natuurlijk mooi om te weten, maar daar gaat het die vrijwilligers niet om. En ons ook niet. Zij en wij doen dat uit verbondenheid, en die emotionele verbondenheid vormt misschien wel de mooiste waarde van een kerk. Ook als parochianen of gemeenteleden niet meer dagelijks naar de kerk gaan, blijven ze gehecht aan het gebouw. Want dat gebouw staat ergens voor. De omgeving waar je opgroeide, belangrijke levensgebeurtenissen. Herinneringen die terugkomen in verhalen. Jeugd- en familie herinneringen. Zelf heb ik dat gevoel als ik weer terug ben in mijn geboortedorp Dommelen. Ik ga altijd even langs de kleine Martinuskerk daar met de school er naast waar ik leerde lezen en schrijven. En dan ben ik zo blij dat die kerk en school er nog staan. Dat geeft mij een stuk van mijn bestaan weer terug. En dan weet ik: ik ben ‘ongeneeslijk katholiek’…….

Bij een kerksluiting, een herbestemming en zeker een afbraak komen al die emoties versterkt naar voren. Het is daarom van groot belang dat eigenaar en gemeente al deze waarden afwegen voordat er een besluit over een kerk wordt genomen over restauratie, afstoten, herbestemmen of afbreken. Het ‘bezint eer ge begint’ is hier extra van toepassing. Het fijne van vandaag voor ons is dat het vandaag gelukkig vooral gaat om besluiten over restauratie.

Nog maar zo kort geleden, september 2014, stond ik hier om de actie voor de fondsenwerving voor de terugplaatsing en restauratie van het Pelsorgel te openen. In die korte tijd sindsdien is het de Vrienden van de Alkmaarse Cuyperskerk gelukt om meer dan € 110.000 bij elkaar te krijgen om daarmee te beginnen aan de verplaatsing. Graag feliciteer ik de Vrienden met hun hun geweldige prestatie om in zo’n korte tijd een groot bedrag bijeen te krijgen en ik wens ze veel succes toe met de laatste lootjes. Daar lever ik namens het gemeentebestuur ook nog graag een bijdrage aan. Wij hadden al een bijdrage toegezegd van € 5.000 voor het terugplaatsen van het orgel. Vanwege deze speciale gelegenheid hebben wij dit bedrag verdubbeld tot € 10.000. Graag overhandig ik u daarvoor een symbolische check met de subsidiebeschikking. Ten slotte heeft u mij gevraagd de vrijgekomen schilderingen van het Bloedwonder te onthullen. Dat doe ik graag, zodat u na vijftig jaar weer op de vier muren rond het altaar de geschiedenis van het Alkmaarse Bloedwonder, vroeger een belangrijk gegeven voor pelgrims uit het hele land, weer in volle glorie kunt bewonderen.

Foto: Sint Laurentiuskerk, muurschildering boven koor, door Alexander Kläsener (© RCE)

Reacties