U bent hier

Terugblik op een hoopvol jaar

In deze laatste nieuwsbrief blikken we terug op het afgelopen jaar. Een jaar waarin veel partijen elkaar hebben ontmoet en met elkaar in gesprek zijn gegaan rondom de toekomst van hun kerkgebouwen. Er zijn tientallen bijeenkomsten georganiseerd waar met name het onderwerp ‘kerkenvisie’ centraal stond: bij kerkgenootschappen, door provincies, steunpunten, gemeenten en erfgoedorganisaties. En overal werd de urgentie gedeeld om de toekomst van de kerkgebouwen niet op z’n beloop te laten. Want kerken die in religieus of multifunctioneel gebruik zijn kennen een gebruiks- en duurzaamheidsopgave en voor andere kerkgebouwen moeten nieuwe passende functies gezocht worden. Kortom, vrijwel elk kerkgebouw kent een opgave.

Bladert u rustig eens door deze nieuwsbrief en laat op u inwerken wat er het afgelopen jaar allemaal in beweging is gezet. Ik ben zo vrij om er 1 feit uit te tillen. Er hebben op het moment van schrijven van deze nieuwsbrief 69 gemeenten een decentralisatieuitkering voor een kerkenvisie aangevraagd en deels al toegekend gekregen. Dat betekent dat deze gemeenten samen met de kerkeigenaren strategisch (gaan) nadenken over de toekomst van zo’n 1.800 kerkgebouwen. Dat is een hoopvolle gedachte.

Het team Toekomst Religieus Erfgoed en al haar partners wensen u hele fijne dagen toe.

Frank Strolenberg
Programmamanager toekomst religieus erfgoed
 

69 gemeenten in 2019 aan de slag met kerkenvisie

Dit jaar konden gemeenten voor het eerst financiële steun aanvragen voor het opstellen van een kerkenvisie. In januari berichtten we daar voor het eerst over. En inmiddels hebben al 69 gemeenten een aanvraag gedaan. 65 gemeenten hebben inmiddels het aangevraagde bedrag toegekend gekregen. De overige 4 gemeenten ontvangen medio volgend jaar bericht over hun aanvraag. De eerste kerkenvisie is recentelijk vastgesteld. De gemeente Nieuwkoop had de primeur.

Naast financiële steun worden gemeenten ook op andere manieren toegerust in het proces naar een kerkenvisie. Vanuit het programma Toekomst Religieus Erfgoed worden bijeenkomsten georganiseerd om ervaringen te delen en thema’s te bespreken die gemeenten kunnen tegenkomen bij het opstellen van een kerkenvisie. Daarnaast zijn op platform Toekomst Religieus Erfgoed tal van praktische voorbeelden en tools te vinden.

Wat gebeurt er op provinciaal niveau?

Om betrokken partijen meer informatie te geven over het wat, hoe en waarom van een kerkenvisie, reisde het programmateam Toekomst Religieus Erfgoed afgelopen jaar door het land. In elke provincie vond er, mede georganiseerd door de steunpunten cultureel erfgoed, een voorlichtingsbijeenkomst plaats. Op het platform blikten we geregeld terug op die bijeenkomsten. Op die in Limburg en Gelderland, bijvoorbeeld.

Deze bijeenkomsten leidden tot nieuwe initiatieven bij zowel de steunpunten als de provincies:

In Zeeland is er door de gemeenten goed gehoor gegeven aan de oproep tot het opstellen van een kerkenvisie. Dit heeft ertoe geleid dat Erfgoed Zeeland (Steunpunt) een samenwerking is aangegaan met het bureau Coup Group, om alle startende gemeenten te begeleiden en in gezamenlijkheid op te trekken.

In Gelderland heeft de provincie een samenwerkingsverband gesloten met de TU Delft met als titel KaDer (Karakteristiek Duurzaam Erfgoed). Binnen die samenwerking is ook expliciet aandacht voor religieus erfgoed. Zo is gekeken naar o.a. de effectiviteit van provinciale subsidies voor het maken van energiescans, hebben studenten ‘Heritage & Architecture’ studies gemaakt voor individuele kerkgebouwen en gaat de TU meewerken aan de gezamenlijke kerkenvisie van de gemeenten Aalten, Oost-Gelre en Winterswijk in de Achterhoek. Ook wordt binnen de provincie nagedacht over een mogelijke provinciale kerkenvisie.

In Brabant was reeds een Platform Vrijkomende Kerken opgericht bestaande uit de provincie, Bisdom Den Bosch, Bisdom Breda, PKN, Vereniging Brabantse Gemeenten, Vereniging Kleine Kernen Noord-Brabant en provinciale monumentenorganisaties. Dit platform heeft de doelstellingen van het Programma Toekomst Religieus Erfgoed omarmd. Op dit moment is men bezig een Centraal Informatiepunt Vrijkomende kerkgebouwen Noord-Brabant in te richten en te operationaliseren. Dit Informatiepunt kan, als front-office, vragen ontvangen rond het opstellen van een gemeentelijke kerkenvisie, over (mogelijk) vrijkomende kerkgebouwen en over ondersteuningsmogelijkheden vanuit één van de partners binnen het Platform. Daar waar beantwoording van de binnenkomende vragen direct mogelijk is zal deze informatie verstrekt gaan worden, maar het Informatiepunt heeft met name een intermediaire – en doorverwijsfunctie.

In Overijssel is Het Oversticht (Steunpunt) een gezamenlijke aanpak voor diverse gemeenten aan het verkennen, Steunpunt Fryslân gaat actief de boer op om gemeenten te inspireren tot het opstellen van een kerkenvisie en de provincie Zuid-Holland bekijkt de mogelijkheden om in te zetten op de duurzaamheidsopgave voor religieus erfgoed. Zo zit er in alle provincies beweging die komend jaar vast nog meer zal opleveren. 

Monumentencommunity

‘Wij zijn de Haarlemmerolie tussen eigenaar en ambtenaar’, vertelde Kees-Jan Dosker, directeur van het Nationaal Restauratiefonds ons in april. Onlangs richtte het Nationaal Restauratiefonds de MonumentenCommunity op: een digitaal platform, ook voor kerkeigenaren. Hier delen eigenaren, professionals en liefhebbers met jarenlange ervaring en specialistische kennis hun ervaringen en tips over monumentaal erfgoed. 

Een Europese revolutie in slow motion

In Europa vindt een kleine revolutie plaats, schreven we in juli. Een revolutie in slow motion en alleen zichtbaar voor degene die goed kijkt. Europa omarmt namelijk steeds meer het belang van cultuur en erfgoed.

Een half jaar later is er na een stroeve formatie inmiddels een nieuwe Europese Commissie geformeerd. Dat ‘cultuur’ nu daadwerkelijk een plekje aan tafel heeft veroverd, blijkt uit de toevoeging van dat woordje aan de functieomschrijving van de commissaris Mariya Gabriel. Zij is nu commissaris van ‘research, innovation, education, culture & youth’. En iedereen die Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer heeft gelezen weet dat cultuur een belangrijke asset is van ons continent en dat aandacht hiervoor niet meer dan terecht is. Ondertussen ontstaan (uiteraard) de eerste schermutselingen over de verdeling van middelen voor cultuur. We houden voor u in de gaten hoe een en ander afloopt.

Kerken toeristisch interessant

Kan religieus erfgoed bezoekers trekken? Om een antwoord op die vraag te vinden, voerde het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) in opdracht van het programmabureau Toekoms Religieus Erfgoed een onderzoek uit naar de (inter)nationale toeristische potentie van de kerken en kloosters in Nederland. Daarover berichtten we voor het eerst in de zomer van dit jaar.

In vervolg op dit onderzoek hebben inmiddels gesprekken plaatsgevonden met 5 regio’s. Langs de Waddenkust denken de provincies Groningen en Friesland nog na hoe zij de toeristische infrastructuur rondom hun prachtige Romaanse kerken aldaar vorm zouden kunnen geven. De regio West-Brabant is al een stap verder en gaat de komende tijd concreet onderzoeken hoe de onderlinge samenhang tussen allerlei uitingen van het Rijke Roomsche leven te versterken is. Daarbij wordt oa gekeken naar de Grote Kerk van Breda, Basiliek OudenBosch, Uythof Bovendonk, de kloosters van de Heilige Driehoek en museale functies als het Bisschoppelijk Museum en een nieuw in te richten Zouavenmuseum.

Mariakerk, Wierum (foto: Wikimedia)

Ook in Utrecht denkt men er concreet aan om de vierkante kilometer rondom de Domkerk toeristisch in samenhang te presenteren. Marketing Utrecht is hier samen met het Museum Catharijneconvent de kartrekker. Denk daarbij behalve aan de Dom en de Domtoren, ook aan Museum Catharijneconvent, het Utrechts Archief dat in de voormalige Paulusabdij zit, de kerken in het befaamde kerkenkruis van Utrecht en Domunder dat oa de religieuze geschiedenis van Utrecht tastbaar maakt.

In Zuid-Limburg tenslotte hebben verschillende kloosters en andere partijen om tafel gezeten. Onder andere het idee van pelgrimage en bezinning zal daar verder verkend gaan worden onder leiding van Visit Zuid-Limburg. Een terecht en begrijpelijk issue hier was de vraag wat dat toerisme de kerken en kloosters zelf oplevert. Zeker als een kerk nog in religieus gebruik is. Levert het niet meer overlast op dan vreugde (of inkomsten)? De inbreng van Museum Catharijneconvent die inmiddels onder de vlag van het Grootste Museum van Nederland ervaring hebben met de toeristische ontsluiting van zo’n 17 gebedshuizen die nog in religieus gebruik zijn, is daarbij van grote waarde.

Wij houden u op de hoogte van de voortgang van de projecten, maar lees vooral ook een keer zelf het rapport van NBTC

Vooraankondiging prijsvraag ‘Meest Gastvrije Kerk Oost-Nederland’

Kerkgebouwen kunnen zoveel meer betekenen voor anderen; plaatsgenoten, bezoekers en toeristen. Maar anders dan op veel plekken in het buitenland, zijn kerkgebouwen in Nederland vaak gesloten voor het publiek. En als ze al open zijn, dan is het niet altijd duidelijk welke verhalen er verteld worden of wat er te zien en te beleven is.

Gelukkig zijn er ook steeds meer kerken die beseffen dat het van belang is om de deuren te openen. Om mensen toe te laten en hen te deelgenoot te maken van al het fraais dat een kerk te bieden heeft. Dat levert draagvlak op voor de kerk. Bovendien kan het binden van een grotere groep mensen aan het kerkgebouw bijdragen aan de instandhouding van dit bijzondere erfgoed.

Deze open kerken willen we graag onder de aandacht brengen. Want door deze gastvrije kerken in het zonnetje te zetten hopen we dat er meer kerken zijn die hun gebouw open willen stellen. Om meer kerken te stimuleren hun deuren te openen en iets te doen voor bezoekers, is er een initiatief ontplooid voor de meest gastvrije kerk van Oost-Nederland. Dit zal medio 2020 plaatsvinden.

De kerk van Nieuw-Scheemda

Samenwerken aan het behoud van kerken

Wie zijn toch die vrijwilligers die zich met hart en ziel inzetten voor kerken? Wat bindt ze, wat doen ze? Een antwoord hierop geeft fotograaf Taco Anema, die voor de tentoonstelling passanten voor de jubilerende Stichting Oude Groninger Kerken maar liefst 94 plaatselijke commissies portretteerde. En daarmee een prominente plek in onze agenda kreeg.

Vorige week werd afscheid genomen van Peter Breukink, directeur van de Stichting Oude Groninger Kerken. Een mooi moment om af te zwaaien. Op het hoogtepunt, omdat de SOGK tegelijkertijd het afgelopen jaar op allerlei wijzen haar 50-jarig bestaan heeft gevierd. Maar vooral heeft laten zien wat 50 jaar samenwerken aan het behoud van kerkgebouwen betekent. Typerend bij het afscheid van Peter Breukink was de uitspraak van prof. Todd Weir die Peter vergeleek met de romanfiguur Tom Sawyer. Een jongen die ontdekt dat hij een schutting sneller en effectiever kan laten schilderen als hij anderen ieder een eigen deel laat schilderen, en er tegelijkertijd voor iedereen een feestje van maakt. Samenwerking, ieder z’n eigen taak en invulling, en tegelijkertijd samen een feestje bouwen. Dat klinkt als een mooie mix om kerken een duurzame toekomst te geven. Op het niveau van de individuele kerk, maar ook op het niveau van een behoudsstichting. In 2020 viert de de Stichting Alde Fryske Tsjerken haar 50-jarig jubileum. Ongetwijfeld een nieuw hoogtepunt.

Nieuwsbrief nummer: 55 • Verstuurd op: woensdag 18 december 2019 - 09:01